Rekonstrukcja struktury semantycznej nazwy barwy wymaga uwzględnienia wielu różnych czynników, m.in. stabilnego jądra pojęciowego nazwy, związanego z referencją prototypową danego koloru; rozmaitych znaczeń powstałych wskutek przesunięć o charakterze metonimicznym i metaforycznym; wreszcie – utrwalonej językowo i ujawniającej się w użyciach tekstowych symboliki kulturowej. W tym miejscu chciałabym pokrótce przedstawić dwie propozycje analizy struktury znaczeniowej podstawowej nazwy barwy zielonej.
Całościowy obraz pola leksykalno-semantycznego nazw barw w języku polskim i w kulturze polskiej (której świadectwem są także teksty artystyczne) przedstawia w swojej monografii Ryszard Tokarski (Tokarski 2004 – wydanie II rozszerzone). Autor kładzie nacisk na wskazanie przejawiających się w różnego typu tekstach cech konotacyjnych’1Cechy kojarzone – cechy kojarzone z daną jednostką leksykalną, zwykle nie uznawane za element jej znaczenia nazw barw oraz na rekonstrukcję modeli pojęciowych powstających wskutek istnienia „wewnętrznej logiki układu cech w obrębie znaczenia słowa” (Tokarski 2004: 25). Tokarski kieruje się w swojej analizie założeniem, które nazywa „regułą wewnętrznej motywacji i przewidywalności cech semantycznych”. Zjawisko to polega na tym, że każda konotacja semantyczna może stanowić motywacje dla kolejnych, coraz bardziej szczegółowych konotacji, co w konsekwencji prowadzi do wykształcenia się koherentnego systemu uzależnionych od siebie nawzajem w sposób logiczny cech znaczeniowych, wiązanych z daną barwą i silniej lub słabiej utrwalonych w języku i w kulturze. Stosowaną przez Ryszarda Tokarskiego metodę analityczną chciałabym przybliżyć na przykładzie dokonanego przez tego autora opisu barwy zielonej.
Tokarski uznaje, że związek zieleni z prototypową referencją, jaką według Anny Wierzbickiej (Wierzbicka 1999: 423-425)stanowią dla podstawowych nazw tej barwy rośliny, jest „ (…) dosyć oczywisty, ale zarazem na tyle jeszcze ogólny, że niewiele mówi o semantycznych konotacjach tej barwy” (Tokarski 2004: 129). Źródeł utrwalonych konotacji autor upatruje w dwóch, niepozbawionych komponentów wartościujących przeciwstawieniach:
a) świata przyrody – miastu: przyroda ujmowana z perspektywy mieszkańca miasta (betonowej pustyni) jest miejscem niosącym odpoczynek, ukojenie;
b) żywej, zielonej roślinności – przyrodzie w stanie uśpienia.
Pierwsza z opozycji poświadczona jest np. w wyrażeniach tereny zielone‘część miasta czy okolice podmiejskie, przeznaczone do wypoczynku i rekreacji’ (Tokarski 2004: 129)czy zielone płuca miasta. Drugie przeciwstawienie realizuje się np. w tekstach zestawiających wiosnę (jako porę świeżości, odradzania się przyrody) z pozostałymi porami roku. Silną relacją pojęciową istniejącą między zielenią a wiosną autor uzasadnia utrwalone w języku polskim konotacje zieleni, jak np.‘nadzieja’,‘radość’,‘życie’. Takie postrzeganie wiosennej zieleni (świeżej, rodzącej się na oczach obserwatora) motywuje także silnie utrwaloną relację semantyczną zieleni z‘niedojrzałością’ (por. zielony owoc‘niedojrzały’),‘młodością’ i – w konsekwencji – z‘brakiem doświadczenia’ (por. mieć zielono w głowie, być zielonym [w jakiejś dziedzinie]).
Zielony – jako kolor zimny – kojarzony jest również regularnie z‘cieniem’,‘chłodem’ i pod tym względem stoi w opozycji do barwy czerwonej i żółtej, które przywołują w swojej semantyce ciepło i (palące) słońce. Warto przy tym dodać, że w tym przeciwstawieniu chłodna barwa zielona nie musi być wartościowana negatywnie, wręcz przeciwnie nawet – zieleń niesie tu pozytywną asocjację:‘wytchnienie od upału’,‘odpoczynek’.
Barwa zielona kojarzona jest z roślinnością dającą cień, ale także z chłodną, orzeźwiającą wodą – z tymi odniesieniami łączy się druga seria konotacji zieleni, tj.‘emocjonalny spokój’,‘odpoczynek’. Autor podkreśla, że związek barwy zielonej ze‘spokojem’ i‘odpoczynkiem’ pokazują także badania psychologiczne: zieleń wpływa na uspokojenie systemu nerwowego, gdy tymczasem czerwień jest kolorem wyraźnie pobudzającym. Na peryferiach omawianego modelu sieci konotacji Tokarski sytuuje frazeologizmy o podłożu somatycznym (por. zzielenieć z zazdrości, być zielonym na twarzy) oraz znaczenia związane ze‘starością’,‘brzydotą’,‘zepsuciem’,‘zgnilizną’ (por. zielona pleśń, zielona wędlina‘zepsuta, nieświeża’). Ta ostatnia grupa konotacji aktualizowana jest w niepodstawowych nazwach barw z grupy zieleni, np. zgniły, cyprysowy, zaśniedziały, patyna, grynszpanowy (Tokarski 2004: 181-184).
Strukturę znaczeniową podstawowej nazwy barwy zielonej zrekonstruowała na potrzeby porównawczych badań semantycznych Krystyna Waszakowa (Waszakowa 2000), tworząc model sieciowy zogniskowany wokół przymiotnika zielony. W pierwszym kroku badawczym autorka analizuje – na podstawie materiału pochodzącego z korpusu tekstów PWN – łączliwość przymiotnika zielony (jako często używanego językowego sposobu informowania o barwie) z różnorodnymi typami nazw, m.in. z nazwami istot żywych, w tym zwierząt (np. zielona żaba, zielony krokodyl) i roślin (np. zielone jabłko, zielona sałata), nazwami substancji naturalnych (np. zielona pleśń, śniedź) oraz nazwami typów krajobrazu (np. zielony step, zielona równina).
Oprócz wymienionych związków do połączeń wyrazowych typowych dla przymiotnika zielony Krystyna Waszakowa zalicza m.in: zielone oczy, zielone wody oceanu, zielona poświata księżyca, zielony ludek‘kosmita’. Następnie wyodrębnia „ (…) poszczególne znaczenia nazwy barwy zielonej, a także powiązania między nimi” (Waszakowa 2000: 65).
Wzorzec prototypowy, stanowiący centrum kategorii pojęciowej‘zielony’, to żywe, świeże rośliny i ich części. Zielony bowiem jest kolorem dla roślinności kolorem – jak pisze Waszakowa – „ (…) typowym, funkcjonalnie relewantnym” (Waszakowa 2000: 64). Rzecz jasna, rośliny i ich części mają – zależnie od pory roku, warunków klimatycznych i innych czynników – różne kolory (np. żółty, pomarańczowy, czerwony, brązowy). Nie zmienia to jednak faktu, że, myśląc o nich czy rysując je, przywołujemy najbardziej wyrazistą dla nich barwę: zieloną. Badaczka w następujący sposób precyzuje prototypową referencję dla barwy zielonej, por.
Krystyna Waszakowa : Struktura znaczeniowa podstawowych nazw barw: 65-66
Relacje między znaczeniem podstawowym a znaczeniami, które dadzą się od niego wywieść, Krystyna Waszakowa pokazuje na następującym schemacie (Waszakowa 2000: 72):
Pogrubioną linią autorka wyróżnia prototypowe odniesienie przymiotnika zielony, zaś strzałkami oznacza relację między poszczególnymi znaczeniami: grot strzałki kierowany jest od znaczenia podstawowego do znaczenia wywodzonego od niego, linia ciągła wskazuje na przesunięcie metonimiczne, zaś linia przerywana – na rozszerzenie o charakterze metaforycznym.
Od ściśle zdefiniowanego centrum znaczeniowego wywodzą się aż 22 ogniwa (co samo w sobie świadczy o bogatej strukturze znaczeniowej analizowanego leksemu), jednak nie wyczerpują one semantyki przymiotnika zielony. Jedno z omawianych przez Krystynę Waszakową metaforycznych znaczeń tego przymiotnika odnosi się do kojarzonego z różnymi emocjami lub stanami chorobowymi koloru ludzkiej twarzy (por. zielony ze strachu). Inne rozszerzenie metaforyczne, widoczne w wyrażeniu zielone światło‘droga wolna’, stało się podstawą utworzenia szeregu kolejnych znaczeń, tworzących osobną sieć pojęciową zawierającą wspólny element kojarzony z zielenią:‘wolność’, swoboda działania’, por. np. zielona karta (z tym kształtem łączą się dwa sensy – a)‘dokument zezwalający imigrantom na stały pobyt w USA i podejmowanie pracy’; b)‘ubezpieczenie komunikacyjne, które pozwala na prowadzenie samochodu za granicą’), zielone przejście // zielona linia‘wolne, pozbawione kontroli celnej przejście na granicy’.
Odtworzoną na materiale języka polskiego strukturę znaczeniową przymiotnika zielony, autorka konfrontuje następnie z wynikami badań lingwistów opisujących podstawowe nazwy barwy zielonej w innych językach, tj. w czeskim, rosyjskim, ukraińskim, szwedzkim i wietnamskim (Waszakowa 2003). Co ciekawe, niezależnie od odrębności typologicznych istniejących między badanymi językami oraz odmiennych uwarunkowań kulturowych wpływających na kształtowanie się leksykonu kolorystycznego, na podstawie zebranych danych można stwierdzić, że „[…] porównywane języki wykazują duży zakres podobieństw, zwłaszcza w zakresie profili związanych ze znaczeniem prototypowym” (Waszakowa 2003: 66). We wszystkich badanych językach stabilnym wzorcem prototypowym są żywe, świeże rośliny i ich części; w języku wietnamskim dodatkowe referencje dla ogólnej nazwy xanh (obejmującej odcienie koloru zielonego, niebieskiego i błękitnego) stanowią: pogodne niebo i spokojne morze. Wnioski ogólne z analiz przeprowadzonych przez międzynarodowy zespół lingwistów zdają się wobec tego stanowić potwierdzenie tez Anny Wierzbickiej, która właśnie roślinność uznała za wzorzec prototypowy dla takich nazw barw, jak ang. green i pol. zielony (por. Wierzbicka 1999: 423-425).
Źródła
- „Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom I, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2000.
- „Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom 2, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2003
- Tokarski Ryszard, „Semantyka barw we współczesnej polszczyźnie”, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004.
- Waszakowa Krystyna, „Struktura znaczeniowa podstawowych nazw barw. Założenie opisu porównawczego”, [w:] „Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom I, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2000.
- Waszakowa Krystyna, „Opis porównawczy znaczeń podstawowej nazwy barwy zielonej w języku polskim, czeskim, rosyjskim, ukraińskim, szwedzkim i wietnamskim”, [w]: „Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom II, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2003.
- Wierzbicka Anna, „Język—umysł—kultura”, PWN, Warszawa 1999
Artykuły powiązane
- Falkowska, Marta – Wzorce prototypowe dla niepodstawowych nazw barw
- Stanulewicz, Danuta – Barwa czarna
- Stanulewicz, Danuta – Barwa fioletowa
- Stanulewicz, Danuta – Zróżnicowanie regionalne prototypowych odniesień nazw barw
Bibliografia
- 1Cechy kojarzone – cechy kojarzone z daną jednostką leksykalną, zwykle nie uznawane za element jej znaczenia
