W słownikach języka polskiego zarejestrowany jest frazeologizm szósty zmysł. W Uniwersalnym słowniku języka polskiego wyrażenie to jest definiowane jako „zdolność wyczuwania, dostrzegania oznak niezauważanych przez innych, często pozwalająca uniknąć niebezpieczeństwa; intuicja, wyjątkowa wrażliwość” i traktowane jako synonim intuicji. Krystyna Waszakowa pisze, że „o intuicji mówi się także, że jest dodatkowym […]
diachronia
30 artykułów
Wyraz ucho został odziedziczony z psł. *uхo, ušese. W liczbie podwójnej miał on postać *uši, co kontynuuje dzisiejszy wyraz uszy (dwoje uszu). Omawiane słowo ma liczne nawiązania w językach indoeuropejskich, np. lit. ausìs (neoosnowa, (zob. SEJL I 34)), zwykle lm aũsys, łot. àuss, łac. auris, goc. ausō, stwniem. ōra, niem. […]
Wyraz zmysł należy do dużej rodziny słowotwórczej czasownika myśleć (dawniej myślić), do której zaliczyć trzeba przede wszystkim liczne czasowniki prefigowane pochodne od myślić, m.in. zmyślić, a także rzeczowniki zmysłowość i zmyślność oraz przymiotniki zmyślny, zmyślony i zmysłowy. Od tego samego rdzenia wywodzą się wyrazy mdły, stp. i śrpol. mudzić wraz […]
Wyraz dotyk pojawił się późno w języku polskim, zapisali go dopiero autorzy Słownika języka polskiego, tzw. warszawskiego, wydawanego na początku XX wieku, a i wówczas z kwalifikatorem. Wcześniej bliskie sobie znaczenia‘czynność dotykania’ i‘zmysł dotyku’ miały wyrazy jemu pokrewne, utworzone od czasowników dotknąć i dotykać: w dobie staropolskiej były to rzeczowniki […]
Wyraz wzrok kontynuuje psł. postać *zor–kъ (< *zărkŭ) z dodanym do rdzenia formantem –kъ; pierwotnie oznaczał on nazwę czynności‘patrzenie, widzenie, wzrok’ (por. Machek 1969: 718 i SEJPB 723). Według większości etymologów został on utworzony od psł. czasownika *zьrěti (por. Machek 1968: 718; SEK V 303), mimo istnienia już w scs. […]
Ogląd związków frazeologicznych, definiowanych jako połączenia wyrazów, utrwalone w pamięci mówiących danym językiem i realizowane w tekstach w formie składników nieciągłych (Lewicki 1976: 109), w polszczyźnie historycznej jest utrudniony. Kwestię problematyczną stanowi ustalenie frazeologicznego charakteru występujących w polszczyźnie dawnej połączeń wyrazowych. Problem nie tkwi w tym, iż nie jesteśmy w […]
Niektóre z przysłów, definiowanych jako utrwalone społecznie teksty zwykle o charakterze metaforycznym (por. Lewicki, Pajdzińska 2001: 324) czy jako całostki utrwalone w języku (Taylor 2007: 654), zawierają elementy leksykalne nazywające zmysły człowieka i ich funkcjonowanie. Ogląd liczebności paremiów, umieszczonych w Nowej księdze przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich (w dalszej części […]
Etymologia czasowników baczyć, obaczyć, zobaczyć, rzeczownika baczność oraz wyrazów pokrewnych (zob. indeks) Czasownik baczyć nie ma jasnej etymologii. Badacze tacy jak E. Berneker, R. Trautmann, V. Jagić, A. Vaillant, F. Sławski, M. Vasmer, a współcześnie W. Boryś, skłaniają się do wywodzenia go od tego samego rdzenia co oko, psł. *akis […]
Kontynuowany w języku polskim i innych językach słowiańskich psł. czasownik čȕti, čȕjǫ już w epoce prasłowiańskiej był wyrazem motywującym liczne derywaty: iterativum čuvati i pochodne od niego čuvьstvo, causativum čaviti (< *čě2viti) występujące w części południowo-zachodniej prasłowiańszczyzny , ekspresywne intensivum čuchati oraz utworzone od niego inchoativum čuchnǫti i nomen actionis […]
Zakłócenia percepcji wzrokowej opisywane przez Mikołaja Reja w Wizerunku własnym żywota człowieka poczciwego pozostają w bezpośrednim związku z jego sposobem ujmowania wzroku. Wywodzące się ze średniowiecznych poglądów utożsamienie widzenia i poznania skutkuje tym, że większość używanych przez Reja czasownikowych określeń niewidzenia odnosi się do umysłowego niezauważania, niezwracania uwagi, nieuświadamiania sobie […]