Mianem tym określa się podzbiór czasowników percepcji wzrokowej, takich jak patrzeć, popatrzeć, spoglądać, spojrzeć, oglądać, obejrzeć i innych. Wspólną ich cechą jest implikowanie pewnej aktywności podmiotu percypującego (są też nazywane czasownikami agentywnymi percepcji wzrokowej), którą najlepiej oddać za pomocą prostszego wyrażenia robić. Przeciwstawiają się pod tym względem stanowym czasownikom percepcji wzrokowej z widzieć/zobaczyć na czele, które zdają sprawę ze stanu podmiotu percypującego przy możliwej jego bierności.
Czasowniki czynnościowe stanowią dość liczną i najbardziej zróżnicowaną semantycznie grupę czasowników percepcji wzrokowej (Zawisławska 2004). Oprócz najbardziej podstawowego patrzeć, który jest wspólnym hiperonimem czasowników w tej grupie, można wyróżnić pewne typy wizualnych czasowników czynnościowych, różniących się zakresem dodatkowych informacji zakodowanych w ich znaczeniu:
a) informujące o czasie trwania czynności: zerkać, zerknąć, spoglądać, spojrzeć, wpatrywać się, gapić się, napatrzeć się, zapatrzeć się, zagapić się (trzy ostatnie mają jeszcze wpisany pewien dodatkowy efekt mentalny podmiotu);
b) charakteryzujące intencje epistemiczne podmiotu względem obiektu percepcji: oglądać, obserwować, przyglądać się, z wyraźną podgrupą informującą o dodatkowych uwikłaniach przestrzennych – podpatrywać, podglądać, przeglądać;
c) informujące o działaniu nastawionym na wyszukanie obiektu percepcji: wypatrywać, wyglądać (kogoś), zaglądać, rozglądać się, oglądać się (za).
Oczywiście w obrębie powyższych typów występują niebagatelne różnice semantyczne.
Wspólną i niezmienną cechą syntaktyczną omawianej grupy jest dziedziczony po patrzeć zestaw wymagań składniowych, tj. lewostronna pozycja dla wyrażenia odnoszącego się do działającego podmiotu percypującego oraz prawostronna pozycja dla nazwy obiektu percepcji lub dla wyrażenia określającego kierunek wzroku.
Artykuły powiązane
- Piotrowska, Agnieszka Ewa – Etymologia czasownika źrzeć
- Piotrowska, Agnieszka Ewa – Czasownik zobaczyć
