Zakłócenia percepcji wzrokowej opisywane przez Mikołaja Reja w Wizerunku własnym żywota człowieka poczciwego pozostają w bezpośrednim związku z jego sposobem ujmowania wzroku. Wywodzące się ze średniowiecznych poglądów utożsamienie widzenia i poznania skutkuje tym, że większość używanych przez Reja czasownikowych określeń niewidzenia odnosi się do umysłowego niezauważania, niezwracania uwagi, nieuświadamiania sobie czegoś (nie baczyć, nie baczyć się, nie ćmić, nie obaczyć, nie obaczyć się, nie oglądać się, nie patrzać, nie patrzyć, nie widać, nie widzieć). Także rzeczownik ślepota i czasownik zaślepić występują w kontekstach wskazujących na ich odnośność nie tyle do postrzegania zmysłowego, ile do niemożności właściwej oceny sytuacji. Leksem ślepota, używany w formie wołacza, nazywa cechę negatywną sposobu rozumowania człowieka nie dbającego o życie wieczne, np. „O nędzo, o ślepoto rozumu takiego,/ Ktory mało na to dba, co jest przystojnego” (Rej 1560:11). Wyraz zaślepić wykorzystywany jest do podkreślenia, że brak możliwości podejmowania przez człowieka właściwych decyzji w życiu to wina otoczenia: „Zaślepił nam marny świat tak tam wszytkim oczy (Rej 1560: 180), ludzkiej natury: „tępość zaślepiona narodu ludzkiego” (Rej 1560: 96v), „gdy cie nacz wiedzie przyrodzenie,/ Ktore jako wiesz z dawna jest marnie skażone,/ Prze on pirwszy upadek na wszem zaślepione” (Rej 1560: 189v), ale i decyzji Boga: „A on przedsię nie baczy, Bog zaślepił oczy,/ A choć czasem rozumie, w ziemię głowę tłoczy” (Rej 1560: 174v). Przymiotnik ślepy z kolei wykorzystywany jest przez Reja do opisywania zakochanych, np. „Wszyscy widzą i mowią, on chodzi by ślepy,/ Tak ma szalona miłość na wszem twarde sklepy” (Rej 1560: 41v), ale także odpowiedzialnego za ten stan Kupida, np. „Acz ślepe, ale widzisz, iż przedsię ugadza” (Rej 1560: 29v). Leksem ślepa łączy Nagłowiczanin również z wyrazem fortuna, w tym wypadku jednak – mimo iż opis dotyczy personifikowanego losu, kontekst wskazuje na brak możliwości wykorzystania zmysłu wzroku, np. „Abowiem tak fortuna swe koła obraca,/ Ni sama wzwie, bo ślepa, gdzie kogo namaca” (Rej 1560: 100), podobnie jak w wypadku przywoływanych postaci biblijnych Samsona: „on Samson mocny, co obalał sklepy,/ Tysiącmi ludzi pobił, chociaj już był ślepy” (Rej 1560: 86v) i Tobiasza: „Tobijasza – jaskołka kiedy oślepiła” (Rej 1560: 131).
Czasownikowo niemożność postrzegania oczami wyraża Rej leksemami: nie obeźrzeć się, nie poglądać, nie poźrzeć, nie uźrzeć, nie zaglądać oraz tymi, które są wykorzystywane także do określania niewidzenia w sensie umysłowym: nie patrzać, nie widać, nie widzieć. Przyczynę fizycznego niewidzenia dostrzega Rej w starości i związanej z nią utracie zdolności widzenia: „Patrzże zasię, starością gdy już ciało mdleje,/ Już też rozum z duszycą pewnie osłabieje./ Już smysły ustawają, co rozum znaczyły,/ Już uszy nie dosłyszą, oczy sie zaćmiły” (Rej 1560: 119v) oraz w reakcji organizmu na uczucie smutku: „Rozumiejże, moj panie, żeć mię teszno było,/ Aż prawie przed oczyma wszytko sie zaćmiło” (Rej 1560: 110). W obu wypadkach zaistnienie utrudnienia w widzeniu określa Rej czasownikiem zaćmić się, w obu przywołuje oczy, z tym że starość powoduje, że to narząd wzroku traci ostrość, podczas gdy reakcja na silną emocję skutkuje tym, że to świat znika przed oczyma. Frazy zawierające rzeczownik oko i czasownikowe określenia nie widać/ nie widzieć służą Nagłowiczaninowi do podkreślenia niezwykłości opisywanych rzeczy, np. „Gdyż tam takie dostatki a rozkoszy takie,/ Że takich nie widało oko wszelijakie” (Rej 1560: 105), ich cudowności, np. „Więtszy dziw, czego oczyma nie widzimy” (Rej 1560: Dd4). To, czego zobaczyć z wykorzystaniem oczu nie można, nazywane jest przez Reja niewidomymi, czyli‘niewidzialnymi’, np. „Ale wedle rozumu patrz, jako istności,/ Chociaj są niewidome, czynią swe możności./ Kwiatek piękny, mała rzecz, choć stoi z daleka,/ Nie widać go, a wonność zaleci człowieka” (Rej 1560: 112v), „Stąd rostą parchy, wrzody, guzy rozmaite,/ A wewnątrz niewidome niemocy obfite” (Rej 1560: 118) oraz tymi, co „naszemi oczyma nie są upatrzone” (Rej 1560: 115v). W sposób szczegółowy „patrzysz a nie widzisz nic” (Rej 1560: 112v) zdaniem Reja, gdy chodzi o „wiatr” (Rej 1560: 111), „powietrze” (Rej 1560: 113v), „powietrze zarażone” (Rej 1560: 112v), ale także istność, czyli ‘byt’, np. „Bo istność właśnie masz zwać, co jest, choć nie widzisz” (Rej 1560: 112). Niemożność ogarnięcia wzrokiem ze względu na rozmiary opisuje Nagłowiczanin imiesłowem nieprzeźrzany: „Szyrokość nieprzeźrzana na gorze rowniuczka” (Rej 1560: 179v).
Zakłóceniem percepcji wzrokowej jest nie tylko niewidzenie z powodu uszkodzenia wzroku lub niewidzialności przedmiotu, ale także utrudnienie oglądu. Ten rodzaj zakłócenia może być wynikiem bezpośredniego, fizycznego wpływu na narząd wzroku: „A gdyć ogień albo chłod do wzroku przypadnie,/ Odmieni-ć już mnimanie ono na wszem snadnie./ Oczy widzą postawę nadobną, łagodną,/ Krew zasię zapalona mnima być niezgodną” (Rej 1560: 118v). Mogą także być efektem tego, co się widzi i wtedy wzrok jest zmylony, np. „Jako sie to tam dziwno wszytko usadziło,/ Że i wzroki i rozum wszytkim tu zmyliło” (Rej 1560: 144), jest zmieniony: „Gdyż widzimy, iż niebo nigdy sie nie mieni,/ A w swej zwykłej piękności i wzroki nam mieni” (Rej 1560: 115v) lub nie jest w stanie wykonać swojego zadania – nie sprosta: „Albo gdy słońce idzie czyrwono za gorę,/ Uźrzysz jutro albo wiatr, albo szpetną chmurę./ Acz i to jest rzecz dziwna, jako sie to toczy/ Gdyż ni rozum nie sprosta temu, ani oczy” (Rej 1560: 148v).
Rejowemu opisywaniu niemożności widzenia służą ogółem 23 jednostki leksykalne, z których większość stanowią czasowniki zaprzeczone, opisujące proces patrzenia w sensie fizycznym i umysłowym. Nazywanie przez przywołane czasowniki, ich połączenia z rzeczownikami oko i wzrok oraz leksemy ślepy, ślepota zakłóceń zarówno postrzegania za pomocą narządu wzroku, jak i umiejętności umysłowego poznawania rzeczywistości poprzez jej myślowe wyodrębnienie, uświadomienie czy zrozumienie, funkcjonowało w polszczyźnie od najdawniejszych czasów, znane jest także językowi współczesnemu.
Źródła
- Rej Mikołaj, „Wizerunk własny żywota człowieka poczciwego”(1588), cyt. za: Rej Mikołaj, „Wizerunk własny żywota człowieka poczciwego”. (Fototypia i transkrypcja tekstu z wyd. 2 z 1560 r.), oprac. Władysław Kuraszkiewicz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1971, cytaty na s.: 11, 29v, 41v, 96v, 100, 105, 110, 111, 112, 112v, 113v, 115v, 118, 118v, 119v, 131, 144, 148v, 174v, 179v, 189v, Dd4.
Artykuły powiązane
- Kozaryn, Dorota – Frazeologizmy zawierające nazwy narządów zmysłów w polszczyźnie historycznej
- Kozaryn, Dorota – Wzrok i słuch w przysłowiach staropolskich
- Pilch, Urszula M. – Miciński – halucynacje
- Śliwa, Anna – Białoszewski – atrofie widzenia
- Kozaryn, Dorota – Rej – muzyka w „Wizerunku własnym żywota człowieka poczciwego”
