Wzrok wewnętrzny jako poznanie w romantyzmie

W Dziadach. Widowisku Guślarz wypowiada znamienne słowa, będące świadectwem epistemologicznych pretensji romantyków: „Kto marzeń tknięty chorobą, / Sam własnej sprawca katuszy, / Darmo chciał znaleźć przed sobą, / Co miał tylko w swojej duszy”. Zaskakujące odwrócenie tej deklaracji pojawia się w IV części Dziadów:

W obu przypadkach patrzeniu, które rozumiane jest dosłownie – jako zmysł pozwalający człowiekowi odnaleźć się w otaczającej go rzeczywistości, przeciwstawione zostało patrzenie będące synonimem marzenia lub mistycznych wizji. Poznawczy walor fizycznego zmysłu ustępuje zatem w tym przypadku przeświadczeniu (wyrażonemu przez Mickiewicza już w Romantyczności), że każdy człowiek posiada w głębi swej duszy oczy, które widzą więcej i dokładniej. Przywołany cytat z IV części Dziadów tylko pozornie podaje to przekonanie w wątpliwość – wszak spoglądanie dookoła siebie zakończyło się dla Gustawa rozczarowaniem, które w znaczącym stopniu zrekompensowane zostało przez odwołanie do oczu wewnętrznych, czyli oczu duszy. Nie bez powodu bohater żali się na przyjaciół, niepotrafiących należycie docenić piękna jego wybranki:

Gustaw jest zatem przekonany, że na świat można patrzeć na wiele sposobów – jednak nie wszystkie one mają równą wartość. Jeśli ktoś ogranicza się tylko do rejestracji zmysłowych przejawów życia, traci coś, co dla bohatera romantycznego miało niejednokrotnie wartość najwyższą: traci możliwość dotarcia do istoty świata. Oko przestaje więc być tylko organem, rodzajem beznamiętnej soczewki, staje się za to zmysłem bardziej duchowym niż fizycznym – to ono może ciskać gromy i bez trudu przenikać przez materialną rzeczywistość (o czym Gustaw wspomina zresztą, planując zemstę na niewiernej mu kochance: „Tylko na nią cisnę okiem, / Ha! okiem! okiem jadowitej żmije; / Całe piekło z mych piersi przywołam do oka: / Niech będzie ślepą, martwą jak opoka, / Na wskroś okiem przebiję!”. Przypomnijmy, że o takiej samej władzy oka mówi w III części Dziadów Konrad po Wielkiej Improwizacji, podpowiadając Rollisonowi samobójczą śmierć: „Nie! – oka mi nie wydarł! mam to silne oko, / Widzę stąd, i stąd nawet, choć ciemno – głęboko – / Widzę ciebie, Rollison […] / Oko mam silne, spójrzę, może cię zabiję – / Nie – ale ci pokażę okiem – śmierci drogę”.

Tego rodzaju przekonania, zgodnie z którymi wzrok empiryczny miał swe źródło w trudnym do zdefiniowania wzroku wewnętrznym, umożliwiającym bardziej adekwatne poznanie rzeczywistości, były w dobie romantyzmu pochodną dwóch fascynacji: pierwsza z nich związana jest z popularnym i modnym na przełomie XVIII i XIX wieku mesmeryzmem, druga zaś z renesansem różnych koncepcji mistycznych, prowadzących do uznania tekstu literackiego za zapis wizji bądź olśnienia.

Mesmeryzm, zwany również magnetyzmem zwierzęcym lub po prostu magnetyzmem, był „teorią fizykalno-medyczną” opracowaną przez niemieckiego lekarza – Franza Antona Mesmera (1734–1815) w celach terapeutycznych. W procesie terapii podkreślano rolę wzroku – to właśnie dzięki niemu magnetyzer mógł nie tylko wprowadzać leczone osoby w trans, ale i panować nad strumieniem przekazywanej im energii. Bez wątpienia echo tych poglądów odnaleźć można w cytowanych wcześniej różnych częściach Dziadów – zwłaszcza w tych fragmentach, w których Konrad porównuje siłę swego spojrzenia ze spojrzeniem Boga i szczyci się tym, że potęgą wzroku może wstrzymać lub poruszyć całe stworzenie. Wacław Borowy w szkicu „Potężne oko” Mickiewicza Borowy słusznie przypominał, że z podobnego spojrzenia swą moc czerpał już tytułowy bohater poematu Farys oraz Halban z Konrada Wallenroda. W ostatnim z przywołanych tekstów czytamy między innymi:

Nieco dalej Mickiewicz usiłuje wytłumaczyć przedziwny wzrok Halbana, sugerując między innymi, że oczy są „nieśmiertelnej talizmanem duszy” – podobna myśl pojawiła się również w Nocy letniej Zygmunta Krasińskiego, w której o głównej bohaterce dowiadujemy się, iż „[…] w jej zrzenicach niejasno przebijał promień duszy”. Co ciekawe, do przywołanego fragmentu z Konrada Wallendroda Mickiewicz dodał przypis, w którym powołuje się na Fenimore’a Coopera i anegdotę o tym, jak „amerykański strzelec” siłą wzroku zapanował nad dzikim lwem. Według Borowego nie ulega wątpliwości, że tego typu przekonania pojawiły się w twórczości Mickiewicza pod wpływem idei magnetyzmu:

Poglądy Mesmera popularyzował w Polsce nie tylko Ignacy Emanuel Lachicki, ale również Jan Baudouin de Courtenay, który w pracy Rzut oka na mesmeryzm czyli Systemat wzajemnych wpływów i skutków, objaśniający teorię i praktykę magnetyzmu zwierzęcego parokrotnie powiązał magnetyzm zwierzęcy ze stanami somnambulizmu oraz ze zdolnością do jasnowidztwa, czyli poznawania tego, co niedostępne zmysłom. W taki sposób teoria materialistyczna u podstaw zaczęła wchodzić w związki z różnymi systemami epistemologicznymi, które romantyzm odkrywał w tradycjach mistycznych. Doskonałym przykładem takich zainteresowań pozostaje wiersz Widzenie Mickiewicza – podmiot liryczny w tym utworze całe życie traktuje jako sen, z którego musi się zbudzić, by poznać prawdę o własnym istnieniu:

W tym przypadku nie mamy już do czynienia z reinterpretacją założeń magnetyzmu, ale raczej z próbą sięgnięcia do tradycji mistycznej. Życie potraktowane zostało przez Mickiewicza jako sen, który uniemożliwia zrozumienie siebie; tylko przebudzenie – równoznaczne z zanikiem poznania zmysłowego i rozumowego – pozwala więc na dotarcie do jądra egzystencji. „Widzenie” jest jednak, jak pisze poeta, „dziwne”, ponieważ doświadczający go podmiot jest zarówno „światłem”, jak i „źrenicą”. Można to rozumieć w ten sposób, że szczególny stan, o którym mowa, jest rodzajem łaski, przychodzącej do podmiotu z zewnątrz, a jednocześnie czymś, co podmiot sam musi sobie wypracować. Dlatego jest tym, co się widzi (promienie odbitego światła), jak i tym, dzięki czemu się widzi (oko). Choć, oczywiście, widzenie to niewiele ma już wspólnego z widzeniem empirycznym, pojętym jako zdolność czysto zmysłowa.

Z podobnym widzeniem mamy do czynienia w Królu-Duchu, w którym Juliusz Słowacki usiłuje przedstawić podmiot będący „w jasnowidzie”, czyli poznający świat dzięki „oczom ducha”:

I w tym tekście prawdziwe poznanie wymaga „zamknięcia oczu”, jakby niewidzenia – bo patrzeć na świat oczami, czyli korzystać ze zmysłu wzroku, to tyle, co go w ogóle nie widzieć. Nie bez powodu w tekstach romantycznych pojawiają się postaci ślepe, widzące więcej i lepiej od tych, którzy mają zdrowe oczy (dość wspomnieć tu Orcia z Nie-Boskiej komedii Zygmunta Krasińskiego oraz Assuntę – bohaterkę tak zatytułowanego poematu Cypriana Norwida). Tylko wyłączenie wrażeń zmysłowych pozwala zatem zobaczyć coś, co zazwyczaj umyka człowiekowi, pozwala zobaczyć – jak pisze Słowacki – „twarze swych myśli”, doznać olśnienia. Zaś „sytuacją sprzyjającą poznaniu poprzez olśnienie jest ślepota […], zamknięcie oczu ciała, widzenia spraw ziemskich, po to, by lepiej widzieć sprawy ducha”.

Pamiętać jednak trzeba – podkreśliłem to już w związku z Widzeniem Mickiewicza – że olśnienie jako rodzaj poznania jest tyleż dane podmiotowi, co i przezeń wypracowane, wykreowane. Słusznie przypomina Marta Piwińska, że w Królu-Duchu „nie świat jest widzialny, lecz ludzkie oko napełnia świat swym widzeniem”. Z tym samym fenomenem mamy do czynienia w innych tekstach Słowackiego, pochodzących zwłaszcza z tzw. mistycznego okresu jego twórczości: w Genezis z Ducha („[…] jam się nagle uczuł w przeszłości Nieśmiertelnym, Synem Bożym, stwórcą widzialności”), w Śnie srebrnym Salomei, czy w Księdzu Marku. O tym szczególnym widzeniu (w którym objawienie łączy się z kreacją) Słowacki pisze też wprost w Liście do J. N. Rembowskiego, usiłując wyłożyć przyjacielowi podstawowe zasady „wiary nowej, widzącej”. Z jednej strony poeta przyznaje w Liście…, że Genezis z Ducha jest skutkiem objawienia, że powstało „bez przyzwolenia na to myśli moich, przy uspionych władzach rozumu”; z drugiej zaś – analizując proces postrzegania – twierdzi, iż poznanie zrodziło się z powolnej przemiany empirycznego spojrzenia w olśnienie:

Tego rodzaju olśnienie, będące poznaniem intuicyjnym, przenikającym do istoty rzeczy i wolnym zarówno od zmysłowości, jak i rozumu, może być też wynikiem działania sił wyższych. Nie ma wówczas mowy o kreowaniu objawienia czy celowym i świadomym wpływaniu na jego kształt; podmiot staje się biernym uczestnikiem czegoś, co przerasta jego zdolność konceptualizacji. Dlatego w Liście… mowa o tym, że „sen twórczy spadł mu [Adamowi] na olsnione zrennice”, bo we śnie człowiek może zobaczyć coś, czego nie jest w stanie dostrzec na jawie. Wizyjny charakter snu powraca też w wielu innych romantycznych tekstach: dość wspomnieć utwory takie jak Śniła się zima Mickiewicza, Sen Elżbiety Pileckiej oraz Pokusa Krasińskiego. W tym ostatnim utworze podmiot wyznaje: „I ujrzałem jakoby w cudownym widzeniu obraz, zmieniający się jak długie życie, a znikomy jako dzień jeden, co się pocznie rankiem, a prędko pod cienie wieczoru zaleci”. Nie ma w tym przypadku mowy o jakiejkolwiek ingerencji w porządek wizji, o twórczym geście – podmiot ulega widzeniu, dzięki czemu odsłania się przed nim porządek dziejów, poznaje przeszłość i przyszłość oraz zapisuje to doświadczenie w formie przypowieści o dwóch przyjaciołach.

Wzrok wewnętrzny jako kategorię teoriopoznawczą charakteryzują zatem trzy główne cechy:

1. jest to wzrok ukryty w duszy człowieka, wewnętrzny zmysł, dużo doskonalszy od wzroku empirycznego;
2. to wzrok, który informuje o stanie duszy, ale jednocześnie jest siłą pozwalającą zapanować nad rzeczywistością, wpływać na innych (poprzez sugestię, hipnozę) – to refleks mesmeryzmu;
3. to także wzrok umożliwiający spojrzenie pod podszewkę rzeczywistości, mistyczne przeniknięcie do istoty rzeczy, odsłonięcie – dzięki olśnieniu, intuicji, snowi – praw rządzących światem, zgłębienie zagadki czasu (nie tylko przeszłości, ale i przyszłości).

Źródła

• Borowy Wacław; „Kamienne rękawiczki i inne studja i szkice literackie”; Instytut Literacki; Warszawa 1932; (rozdz. „»Potężne oko« Mickiewicza” oraz „»Dziady« a magnetyzm i teozofja”).
• Cieśla-Korytowska Maria; „Romantyzm a poznanie”; wstęp do antologii „O romantycznym poznaniu”; Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997.
• Joczowa Maria; „Magnetyzm”; [w:] „Słownik literatury polskiej XIX wieku”, pod red. Józefa Bachórza i Aliny Kowalczykowej; Ossolineum, Wrocław 1997.
• Piwińska Marta; „Juliusz Słowacki od duchów”; Wydawnictwo PEN Warszawa 1992.
• Baudouin de Courtenay Jan; „Rzut oka na mesmeryzm czyli Systemat wzajemnych wpływów i skutków, objaśniający teorię i praktykę magnetyzmu zwierzęcego”; Drukarnia Stanisława Dąbrowskiego, Warszawa 1820; cytaty na s.: 12, 31.
• Krasiński Zygmunt; „Noc letnia” (1841a); cyt. za: Krasiński Zygmunt; „Dzieła literackie”, wybrał, notami i uwagami opatrzył Paweł Hertz, t. 2; PIW, Warszawa 1973; cytaty na s.: 687.
• Krasiński Zygmunt; „Pokusa” (1841b); cyt. za: Krasiński Zygmunt; „Dzieła literackie”, wybrał, notami i uwagami opatrzył Paweł Hertz, t. 2; PIW, Warszawa 1973; cytaty na s.: 726.
• Mickiewicz Adam; „Dziady. Część III” (1832); cyt. za: Mickiewicz Adam; „Dzieła”, t. 3, „Dramaty”; Czytelnik, Warszawa 1995; cytaty na s.: 171.
• Mickiewicz Adam; „Dziady. Część IV” (1823); cyt. za: Mickiewicz Adam; „Dzieła”, t. 3, „Dramaty”; Czytelnik, Warszawa 1995; cytaty na s.: 50, 65, 85.
• Mickiewicz Adam; „Dziady. Widowisko” (1821); cyt. za: Mickiewicz Adam; „Dzieła”, t. 3, „Dramaty”; Czytelnik, Warszawa 1995; cytaty na s.: 105.
• Mickiewicz Adam; „Konrad Wallenrod” (1828); cyt. za: Mickiewicz Adam; „Dzieła”, t. 2, „Poematy”; Czytelnik, Warszawa 1994; cytaty na s.: 76, 77, 139.
• Mickiewicz Adam; „Widzenie” (1828); cyt. za: Mickiewicz Adam; „Dzieła”, t. 1, „Wiersze”; Czytelnik, Warszawa 1993; cytaty na s.: 408.
• Słowacki Juliusz; „Genezis z Ducha” (1843); cyt. za: Słowacki Juliusz; „Krąg pism mistycznych”, oprac. Alina Kowalczykowa; Ossolineum, Wrocław 1997; cytaty na s.: 14.
• Słowacki Juliusz; „Król-Duch” (1845-1849, rapsod III, pieśń III); cyt. za: Słowacki Juliusz; „Dzieła wszystkie”, pod red. Juliusza Kleinera i Władysława Floryana, t. XVI; Ossolineum, Wrocław 1972; cytaty na s.: 415.
• Słowacki Juliusz; „Król-Duch” (1845-1849, zaniechana redakcja); cyt. za: Słowacki Juliusz; „Dzieła wszystkie”, pod red. Juliusza Kleinera i Władysława Floryana, t. XVII; Ossolineum, Wrocław 1975; cytaty na s.: 134.
• Słowacki Juliusz; „List do J. N. Rembowskiego” (1847); cyt. za: Słowacki Juliusz; „Krąg pism mistycznych”, oprac. Alina Kowalczykowa; Ossolineum, Wrocław 1997; cytaty na s.: 242, 246-247, 258.

Artykuły powiązane

• Zagożdżon, Joanna – Recepcja „Snu Scypiona” w literaturze staropolskiej
• Wróblewska, Violetta – Ludzkie mięso
• Sobieraj, Tomasz – Orzeszkowa (wczesna twórczość) – patrzenie na makrokosmos ludzki