Tabaka

Tabaka to nazwa używki silnie oddziałującej na zmysły, głównie: smaku, powonienia oraz dotyku. Zażywana była w trzech formach: tabakę „pito”, czyli palono, wciągano nosem lub – co było najrzadsze – żuto (Brückner 1939: 678-679). „Wiadomości Farmaceutyczne” z końca XIX wieku podawały, że „Zwyczaj palenia liści tytoniowych wprowadzony był w Hiszpanii około 1500 roku przez mnicha Froy Romano Pane” (Bukowski 1887: s. 2). Rzeczywiście ojciec Pane towarzyszył Kolumbowi podczas drugiej wyprawy i jemu zawdzięczamy pierwszy opis rośliny. Od 1587 roku, tworzono w Anglii osobne domy do palenia tytoniu, tzw. Tabagie. Od tego czasu zarówno uprawa jak i palenie tytoniu rozeszło się na inne kraje, czemu nie zapobiegło ani przekleństwo papieża Urbana VIII ani łacińskie dzieło Misocapnus autorstwa króla angielskiego Jakuba. Faktycznie Urban VIII w roku 1624 groził ekskomuniką użytkownikom tabaki, ponieważ uważano, że może ona prowadzić do niepożądanej ekstazy seksualnej. Dwadzieścia lat później ten sam papież zakazał palenia tytoniu w kościołach Sewilli, co świadczy o upowszechnieniu się nałogu.

W Polsce stało się głośno o zamorskiej roślinie w związku z dziełkiem wydanym przez jezuitów w 1618 roku pt. Antimisocapnus, które było odpowiedzią na tekst króla angielskiego. Ów jezuicki Hymnus tabaci zawierał pochwały tytoniu określanego jako decus terrarum, manus Olimpi, planta beata, vix sanior, herba existit¹Hymnus tabaci – Pojawiła się ozdoba ziemi, dar Olimpu, błogosłowiona roślina, nad którą nie ma zdrowszego ziela.. O tym, że młodzież polska zaczęła tabakę palić i zażywać, świadczy kazanie Birkowskiego na uroczystości błogosławionego Jana Kantego wygłoszone do uczniów krakowskich. Z roku 1650 znana jest Nauka, jako o dobrym także o złym używaniu proszku tabakowego: przytym żart piękny o tabace dymnej. Anonimowy autor Nauki tłumacząc genezę powstania swego dziełka, pisze:

Potwierdza Kitowicz, że „niuchacze”woleli obejść się bez chleba niż tabaki (Kitowicz 1855: 66-70). Do rozpowszechnienia się tytoniu z pewnością posłużył fakt, że ma on właściwości uśmierzania głodu. Dzięki tej właściwości stał się bardzo szybko używką ludzi ubogich oraz żołnierzy, którzy traktowali tę ją jako coś niezbędnego. Do wspomnianej anonimowej Nauki dodany był Żart piękny o tabace Jerzego Szlichtynga. Ten wierszowany utwór opisuje bankiet wydany dla bogów przez Jupitera, na którym pojawia się Wulkan. On to dobywa „smrodliwej rurki i tabaki”, czym wywołuje zamieszanie, ponieważ bóstwa zaczynają narzekać na smród, dym i brud. Wenus odsyła „niewdzięcznego śmierdziucha […] do chlewa z rurką między świnie!”. Wulkan broni się, że podarek otrzymał od Plutona, który za winem i piwem nie przepada. Jupiter grozi Wulkanowi piorunem, jeśli nie poniecha kurzyć tabaki. W końcu tabaka zostaje wyrzucona do indyjskich narodów, w czym zasłuży się Merkury. Na ostatek do Europy przybywa za sprawą „Hiszpana” (Kolumba). Prócz tekstów o tabace książka zawiera ciekawą grafikę odciśniętą na karcie tytułowej.

W Polsce nie odnotowano drastycznych zakazów i kar związanych z używaniem tytoniu oraz nie prowadzono polemiki tak zażartej jak w Niemczech, o czym zaświadcza Tadeusz Czacki pisząc, że w kraju tym „liczono sto dzieł, które albo przeciwko używaniu tabaki pisały, albo jej obronę zawierały” (Czacki 1861: 273-274; Kuchowicz1992: 55). Jednym z tych druków było dzieło znanego jezuity Jacoba Baldego, Die trunckene Trunkenheit (Norymberga 1658). O smakowaniu tytoniu w dawnej Rzeczpospolitej świadectwo wydał lekarz O’Connor, który pisząc o zamożnych palaczach, odnotował co następuje:

Kupno tabaki związane było z doświadczeniem wzrokowym (kolor) jak i zapachowym (ostrość w powonieniu) oraz dotykowym (miałkość). O tym, że do tabaki przydawano różnych domieszek: palonych skórek łoziny albo z grochowin, zaświadcza Kitowicz. Od niego też wiemy, że w początkach panowania Augusta III w Warszawie zjawiła się Włoszka z Syrakuz, którą w całym kraju Srajkoziną nazywano. Ona to wyrabiała tabakę proszkowaną tak drobno jak proch strzelniczy. Oprócz tytoniu dodawała do niej lewandy (stąd lewandowa), olejku pomarańczowego (zwana pergamatą). Oskarżenia, że Włosi mieszają do niej popiół z palonych trupich kości, włosy końskie, urynę ludzką i bobki końskie miały zniechęcić do zakupu produktów sprowadzanych z Italii lub robionych przez Włochów w Polsce. Aby ustrzec się niewłaściwych domieszek ucierano po domach liście tabaki w kafelkowych doniczkach i stąd dla żartu powstała nazwa „Sampantre”, ponieważ nieraz sam pan zajmował się jej ucieraniem. Upowszechnienie uprawy tytoniu spowodowało dodanie do katalogu roślin leczniczych także liści tabacznych. Jakub Kazimierz Haur w swojej Ekonomice ziemiańskiej generalnej zalecał np. „na uszu bolenie” włożenie w ucho startego liścia tabacznego świeżego lub ususzonego (Haur 1744: 174). Oczywiście zastosowań leczniczych tabaki znano o wiele więcej.

Z kolei o zgubnych dla zdrowia skutkach „ciągnienia tytuniu” pisze Szymon Andrzej Tissot w tłumaczonym na polski dziełku Rada dla pospólstwa względem zdrowia jego podając, jakie objawy somatyczne są z tym związane. Jego zdaniem tytoń zawiera „sól ostrą z tłustością siarczystą”. To zaś „psuje żołądek, ból, zawrot, i frasobliwość sprowadza na głowę, rodzi letarg, apoplexyą, a ma w sobie podobieństwo do opium”. Powołuje się przy tym na Bacona, który miał tytoń przyrównać do szaleju. Podobnie o tabace mówi, że powoduje zawroty głowy, omdlałość i melancholię. Przypomina też, że „mamy wielką ilość przykładów w niewiastach, które porwała choroba, czyli paroksyzm macicy, gdy na czczo zażyły tabaki” (Tissot 1773: 79-82). Tytoń miałby być natomiast pomocny osobom tłustym, którym odejmuje apetyt, czyli wzrusza w nich „fibry bezczynne”.

Wśród polskich literatów znalazło się wielu przeciwników tytoniu. Należał do nich Jan Andrzej Morsztyn, który w wierszu Na tabak do Piotra wypowiada się o nim daleko niepochlebnie:

Wtórował mu Bartłomiej Zimorowic, ostrzegając przed groźnym dla zmysłów działaniem tytoniu:

Przemawiający do wyobraźni obraz sekcji zwłok człowieka, który nałogowo zażywał tabaki przytacza Gdacjusz, aby uzmysłowić szkodliwość dymu tabacznego:

W zaliczanym do literatury sowizdrzalskiej tekście, w którym spór wiodą między sobą Tabaka z Gorzałką znajdujemy wiele argumentów związanych z działaniem na zmysły obu używek. Poswarek Tabaki z Gorzałką, w którym dostatecznie opisują się obojga tych własności i skutki napisany został, jak głosi dalsza część tytułu, „kwoli Tabacznym i Gorzałczanym Panom, a dobrym Kompanom” w Krakowie roku 1636. Jako przykład przytoczymy tylko fragment, gdzie Tabaka przechwala się słowami:

Natomiast Gorzałka przygania Tabace:

Gorzałka nazywa też Tabakę „świecką włóczęgą”, która się „przywlekła jak Cerberus z piekła”, co świadczy o rozpoznawaniu w tej używce czegoś, co jest obce, co przybyło z zewnątrz i zagraża „swojskim obyczajom”.

Zażywanie proszku tabakowego wiązało się z koniecznością kichania w chustkę, która prawie natychmiast robiła się czarna. Stąd już w XVII wieku znane są regulacje w zakonach odnośnie częstego prania chustek do nosa w przypadku zażywania tabaki. Łatwo sobie wyobrazić, co działo się, gdy ktoś chustki nie miał, a nie mógł lub nie chciał odmówić zażycia tabaki. Jeszcze gorsze było żucie tytoniu szczególnie rozpowszechnione wśród marynarzy i chłopów. Wiązało się ono z częstym spluwaniem i nieustannym utrzymywaniem się na zębach i wargach resztek żutej materii, która w trakcie rozmowy lub przemowy „uwalniała się” z wydychanym powietrzem czyniąc kontakt wyjątkowo uciążliwym i nieprzyjemnym.

We współczesnej kulturze w związku z szerzącym się zakazem palenia tytoniu pojawia się problem traktowania palącego jako obcego {{ cite (’1683′) }}. Zapach dymu coraz częściej oprócz doświadczeń zmysłowych łączy się z oceną zjawiska palenia przyjętą w procesie wychowania, w którym na szali kładzie się z jednej strony wizję długiego i zdrowego życia, a z drugiej zapachy i smaki oraz całą kulturę związaną z używaniem tytoniu.

Źródła

Artykuły powiązane

• Kożuchowski, Adam – Fajka/cygaro – do połowy XIX w.
• Kożuchowski, Adam – Tytoń (sensualność)
• Kożuchowski, Adam – Tabaka (sensualność)
• Marzec, Grzegorz – Pozytywizm – smak
• Marzec, Grzegorz – Orzeszkowa – smak
• Piotrowska, Agnieszka Ewa – Etymologia wyrazu zapach i pokrewnych

Bibliografia

• 1
  Hymnus tabaci – Pojawiła się ozdoba ziemi, dar Olimpu, błogosłowiona roślina, nad którą nie ma zdrowszego ziela.