Problemy z definicjami nazw barw

Nazwy barw są – jak się wydaje – jednostkami leksykalnymi szczególnie trudnymi do precyzyjnego zdefiniowania.

Barwa, jako „wrażenie psychofizjologiczne wywołane falami świetlnymi o długości 400–760 nm, a odczuwane za pomocą zmysłu wzroku”, opisywana być może w terminach czysto fizycznych, z wykorzystaniem takich pojęć, jak: długość fali świetlnej, natężenie, nasycenie, energia, czystość, ton itp. Por. także: „biel, odczucie barwy wywołane przez promieniowanie widzialne zawierające wszystkie długości fal z tego zakresu”.

Tego typu objaśnienie – oparte na wiedzy naukowej – nie pomaga jednak użytkownikom języka zrozumieć, co tak naprawdę mówią, kiedy używają określeń odnoszących się do barw, np. przymiotników biały, czerwony, pomarańczowy, rzeczowników szarość, fiolet, brąz czy czasowników czernieć, zielenić się.

W przypadku nazw barw niewielką przydatnością cechują się również definicje o charakterze ostensywnym¹Definicja ostensywna – definicja polegająca na wskazaniu obiektu, np. To jest czerwone, ponieważ nie wskazują zakresu pojęcia, a tylko desygnat, któremu można przypisać określony predykat.

W badaniu przeprowadzonym przez Berlina i Kaya (1969) informatorzy wskazywali we wzornikach próbki kolorów, które ich zdaniem odpowiadały zakresowi znanych im pojęć takich, jak‘czerwień’ czy‘zieleń’. Rzecz jasna, granice zakresów barw różniły się u poszczególnych respondentów i były nieostre, uzyskano natomiast w ten sposób stosunkowo dobrze wyznaczone centra kategorii kolorystycznych (ogniskowe). Określanie granic poszczególnych kategorii barw na podstawie wzorników kolorów jest zadaniem niełatwym także i z tego powodu, że jedynie niektóre barwy i odcienie barw mają utrwalone językowo nazwy, inne zaś – choć uwzględnione na planszach kolorystycznych – sytuują się na peryferiach kategorii i są trudne do precyzyjnego nazwania w języku potocznym. Atlasy barw, wzorniki i plansze są zatem narzędziem stosunkowo mało przydatnym w badaniach lingwistycznych, nieodzownym natomiast w wielu gałęziach przemysłu (m.in. w wytwórniach farb i lakierów, poligrafii, kinematografii). W niektórych krajach powstały specjalne instytucje, których zadaniem jest ustalanie standardów w zakresie kolorystyki na potrzeby przemysłu czy ogrodnictwa, np. British Colour Council.

Trudności, wobec których staje lingwista usiłujący sprecyzować znaczenia elementów leksykonu kolorystycznego, mogą nasuwać wniosek, że nazwy barw są w istocie rzeczy niedefiniowalne i/lub nierozkładalne semantycznie (Jackendoff 1983). Ku takiemu podejściu skłania się np. Mirosława Ampel-Rudolf, proponując użycie hiperonimu²Hiperonim – pojęcie nadrzędne wobec definiowanego w definiowaniu barwy czy smaku:

Z kolei Anna Wierzbicka twierdzi, że nazwy barw są możliwe do zdefiniowania w terminach prostszych, a eksplikacje zawierające jednostki proste i uniwersalne stanowią podstawę do porównań międzyjęzykowych. Badaczka ta dowodzi, że w definicjach nazw barw zastosowanie znajduje koncepcja prototypów przeniesiona na grunt językoznawstwa z prac psychologicznych (głównie z opracowań Eleonor Rosch). Wierzbicka, zdając sprawę z tego, w jaki sposób ludzie myślą o barwach, których nazwami się posługują, szuka naturalnych punktów odniesienia dla tych nazw w najbliższym dla człowieka otoczeniu. I tak np. znaczenie słowa niebieski eksplikowane jest przez nią następująco:

Wskazywanie prototypowych referencji dla poszczególnych nazw barw postuluje także Ryszard Tokarski, gdy pisze „Językowe rozumienie nazw barw – to postrzeganie barwy poprzez kulturowo akceptowane obiekty-wzorce” (Tokarski 1995: 168).

Podobną metodę eksplikowania znaczeń stosują leksykografowie. Zawarte w najnowszych ogólnych słownikach współczesnej polszczyzny definicje jednostek należących do leksykonu kolorystycznego najczęściej przywołują właśnie nazwy obiektów funkcjonujących jako wzorce prototypowe dla poszczególnych barw. Por. przykładowo definicje przymiotnika niebieski, zdające sprawę nie tylko z jego formalnej relacji z rzeczownikiem niebo, ale i z semantycznej relacji z niebem (pogodnym, bezchmurnym) jako naturalnym punktem odniesienia:

niebieski (…) 1 Coś, co jest niebieskie, ma kolor pogodnego nieba (…) (ISJP)

niebieski (…) 1.‘mający kolor bezchmurnego, słonecznego nieba; błękitny, modry’ (…) (SWJP)

niebieski (…) 1. «mający barwę pogodnego, bezchmurnego nieba; błękitny, modry, lazurowy’ (…) (USJP)

Wyraźnie rzadsze w słownikach są definicje, w których pojawiają się odniesienia do wiedzy naukowej, por.

czarny (…) 1. «będący koloru najciemniejszego ze wszystkich, odpowiadającego brakowi odbitych promieni świetlnych, jak np. sadza, węgiel» (…) (SJPDor, podkreślenie – M.F.)

Przytoczona definicja łączy elementy należące do wiedzy naukowej, specjalistycznej (czerń to „kolor odpowiadający brakowi odbitych promieni świetlnych”) z wiedzą potoczną, doświadczeniową (czerń to „kolor najciemniejszy ze wszystkich”), utrwaloną w wyrażeniach języka polskiego (np. czarny jak sadza, czarny jak węgiel).

Źródła

Bibliografia

• „Inny słownik języka polskiego”, pod red. Mirosława Bańki, PWN, Warszawa 2000, (ISJP).
• „Słownik języka polskiego”, pod red. Witolda Doroszewskiego, PWN, Warszawa 1958-1969, (SJPDor).
• „Słownik współczesnego języka polskiego”, pod red. Bogusława Dunaja, Wilga, Warszawa 2001, (SWJP).
• „Uniwersalny słownik języka polskiego”, pod red. S. Dubisza, PWN, Warszawa 2006, (USJP).

Literatura

• Ampel-Rudolf Mirosława, „Kolory. Z badań leksykalnych i składniowo-semantycznych języka polskiego”, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 1994.
• Berlin Brendt, Kay Paul, „Basic Colour Terms: Their Universality and Evolution”, University of California Press, Berkeley 1969.
• „Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom I, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2000.
• „Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom 2, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2003.
• JackendoffRay, „Semantics and cognition”,: MIT Press, Cambridge 1983.
• Rosch Eleonor, „Universals in colour naming and memory”, „Journal of Experimental Psychology”, 93.1, 1972 Rosch Eleonor, „Natural categories”, „Cognitive psychology” 4, 1973.
• Tokarski Ryszard, „Semantyka barw we współczesnej polszczyźnie”, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1995.
• Waszakowa Krystyna, „Podstawowe nazwy barw i ich prototypowe odniesienia. Metodologia opisu porównawczego”, [w:] „Studia z semantyki porównawczej”, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Krystyny Waszakowej, tom I, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2000.
• Wierzbicka Anna, „Język—umysł—kultura”, PWN, Warszawa 1999.

Artykuły powiązane

• Falkowska, Marta – Niepodstawowe nazwy barw w polszczyźnie
• Falkowska, Marta – Podstawowe nazwy barw
• Stanulewicz, Danuta – Barwa fioletowa
• Falkowska, Marta – Wzorce prototypowe dla barw podstawowych
• Komorowska, Ewa – Barwa czerwona
• Komorowska, Ewa – Barwa niebieska
• Stanulewicz, Danuta – Słownictwo barw kobiet i mężczyzn
• Stanulewicz, Danuta – Zróżnicowanie regionalne prototypowych odniesień nazw barw

Bibliografia

• 1
  Definicja ostensywna – definicja polegająca na wskazaniu obiektu
• 2
  Hiperonim – pojęcie nadrzędne wobec definiowanego