Versus quadratus w dosłownym tłumaczeniu to „wiersz kwadratowy”, Julian Tuwim nazywa go „wierszem w kratkę” (Tuwim 2008: 396). Zasada konstrukcyjna tego typu tekstów jest bardzo prosta: tekst czytany poziomo i pionowo brzmi tak samo. Jest to rodzaj literackiej zabawy opartej na wielokrotnym i zróżnicowanym przestrzennie powtórzeniu. Sprawia to, że w jego odczytywanie w szczególny sposób zaangażowany jest zmysł wzroku. Wiersz jest niczym łamigłówka, którą można czytać na wiele różnych sposobów. Wielokrotne powtarzanie różnorodnych kombinacji staje się ważnych czynnikiem mnemotechnicznym, sprawiającym, że tekst łatwo zapada w pamięć. Jednym z ciekawszych przykładów tego wiersza jest utwór Wojciecha Waśniowskiego Apostrophe opublikowany w jego dziele Wielkiego Boga Wielkiej Matki ogródek z 1644 roku.
Wojciech Waśniowski, Apostrophae [w:] Ideem, Wielkiego Boga Wielkiej Matki ogródek, Drukarnia Franciszka Cezarego, Kraków 1644, s. 69. Ze zbiorów Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej.
Pod tekstem podkreślającym w druku „kwadratowy” układ wiersza autor dołączył dodatkowo serpentinum z imieniem MARIA, do której adresowana jest apostrofa i której poświęcone jest całe dzieło. Transkrypcja głównego tekstu wygląda następująco:
Nawiązaniem do tradycji versus quadratus jest nietypowy sonet zatytułowany (Pięć sonetów), którego autorem jest Jean Queval, poeta związany z grupą Oulipo:
W zasadzie jest to pięć sonetów w jednym, które rozwijają się – jak stwierdza sam autor – zgodnie z zasadą „nanoszenia” czy „osadzania” (le principe alluvionnaire). Można je czytać w układzie pionowym i poziomym, ale też każdy z nich stanowi odrębny sonet. Lekturą rządzi więc ta sama co w przypadku versus quadratus zasada przestrzennego układu tekstu na stronicy.
Artykuły powiązane
- Dziadek, Adam – Technopaegina
- Dziadek, Adam – Carmina figurata
- Dziadek, Adam – Emblemat
- Dziadek, Adam – Kaligram
- Dziadek, Adam – Logogryf
- Dziadek, Adam – Stemmata
- Dziadek, Adam – Tautogram
- Dziadek, Adam – Wiersz labiryntowy
- Dziadek, Adam – Wiersz kratkowy
- Przybyszewska, Agnieszka – Poezja konkretna
