Wiersz labiryntowy zaliczany jest do poezji wizualnej, a jego początki sięgają starożytności, szczególną popularnością cieszył się w czasach baroku. Występuje on w wielu różnych odmianach: labirynt z centrum, labirynt progresywny, labirynty w kształcie krzyża Pseudo-Wenancjusza, labirynty literowe romboidalne (Rypson 2002: 173-176). Jednym z ciekawszych przykładów wiersza labiryntowego jest utwór Jana Karola Dachnowskiego opublikowany w jego dziele Philantropia, Lubo Wiekom długo pamiętny dwóch nowych Małżonków Związek… wydanym w Krakowie w 1631 roku.
Karol Dachnowski, Philantropia, Lubo Wiekom długo pamiętny dwóch nowych Małżonków Związek… . Drukarnia Macieja Jędrzejowczyka, Kraków 1631 w Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej
Wiersz wpisany jest w księgę napisaną na okoliczność ślubu Łukasza Charmęskiego i Maryny Zolewskiej. Księgę otwierają trzy ciekawe stemmata, zaś w jej środku umieszczony jest wiersz labiryntowy Kostká nowym małzonkom, który jest tzw. labiryntem z centrum. W samym środku wiersza zamieszczony jest napis wielkimi literami Z S A K V L V K A S Z (lustrzane odbicie imienia Łukasz, którego osią jest litera „L”). Monogram imienia Maryna układa się w tekście w romboidalny kształt zawierający w sobie imię Łukasz. Imiona małżonków powtórzone są w tekście wielokrotnie i można je wyczytać na wiele różnych sposobów. To przykład poezji okolicznościowej, jednak bardzo oryginalnej, wciągającej czytelnika w swoistą grę. Lektura jest jednocześnie linearna i transwersalna, wykorzystany jest też efekt lustrzanego odbicia poszczególny słów wpisanych w tekst. W trakcie lektury zmysł wzroku jest więc zaangażowany w sposób szczególny. Uchwycenie systemu wiersza zależy w dużej mierze od spostrzegawczości czytelnika wciągniętego w grę opartą na kombinacjach literowych i wyrazowych. Wielkie i małe litery odgrywają dużą rolę ponieważ tworzą w tekście dodatkowe kształty, które należy dostrzec i które nadają tekstowi suplementarne sensy.
Podobne zasady konstrukcyjne da się dostrzec w wierszu labiryntowym Venantiusa Fortunatusa opublikowanym w Carminum, epistolarum et expositionum libri… z 1603 roku.
Venantius Fortunatus, Venantii Honorii Clementiani Fortunati Carminum, epistolarum et expositionum libri XI Accessere Rhabani Mauri … poemata sacra. Moguncja 1617, s. 53 w Bayerische Staats Bibliothek
Ten wiersz labiryntowy ułożony jest w kształcie krzyża, a w jego centrum znajduje się kluczowe słowo C R V X, które daje się odczytać na wiele różnych sposobów i które ściąga ku centrum cały tekst (ma to oczywiście swój wymiar religijny):
Odmianą wiersza labiryntowego był labirynt literowy – forma, która rozwinęła się wraz z rozwojem badań nad kombinatoryką i permutacją. Ślady wierszy labiryntowych da się odnaleźć także w poezji konkretnej, np. w cyklu Meditation no. 1, Meditation no. 2, Meditation no. 3 Emmetta Williamsa, a także w najnowszych tekstach powstałych z inspiracji jego twórczością, np. Roba Giamipetro, który jest autorem znakomitego tekstu zatytułowanego Spraypaint (zob. ilustracje poniżej). Wiersz ten poprzez rozmaite kombinacje przypominające wiersz labiryntowy daje się czytać w następujący sposób: A saint I ain’t. I rap in sin. I rain in print. I pray in rap. I rant in pain. An ant I ain’t. I paint. Przy lekturze wiersza ważne stają się również kombinacje opierające się na anagramie fonetycznym, co sprawia, że zmysł słuchu staje się tak samo ważny dla jego recepcji jak i wzrok.
Emmett Williams, Meditation no. 1, Meditation no. 2 oraz Meditation no. 3 w Emmett William official website
Rob Giampietro, Spraypaintpoem
Artykuły powiązane
- Dziadek, Adam – Logogryf
- Dziadek, Adam – Kaligram
- Dziadek, Adam – Emblemat
- Dziadek, Adam – Carmina figurata
- Dziadek, Adam – Wiersz kratkowy
- Dziadek, Adam – Versus quadratus
- Dziadek, Adam – Technopaegina
- Dziadek, Adam – Tautogram
- Przybyszewska, Agnieszka – Poezja konkretna
