To, w jaki sposób wrażenia wzrokowe zostały utrwalone w pamiętnikach, zależne jest od dwóch czynników. Pierwszym jest zasób środków, związany z czasem powstania konkretnych utworów. Ponieważ jedynym sposobem literackiej prezentacji doznań zmysłowych jest opis, autorzy spisujący swoje wspomnienia wcześniej nie mają do dyspozycji środków, które w osiemnastym stuleciu proza dopiero wypracowuje. Z tej przyczyny zaprezentowany obraz jest zwykle uproszczony. Dlatego również istotna jest kwestia języka. Utwory w języku francuskim mają opisy znacznie bardziej szczegółowe, gdyż ówczesny stan francuszczyzny dostarczał pisarzom sposobów dokładnego przedstawiania rzeczy (np. S.A. Poniatowski, Pamiętniki króla…). Drugim czynnikiem jest sam pamiętnikarz, a przede wszystkim wytyczony przez niego cel. Pod tym ostatnim względem wyznaczyć można dwie sytuacje skrajne, między którymi sytuować można każdy poszczególny utwór – pamiętnik „historyczny” (np. Czasy Stanisława Augusta Poniatowskiego przez jednego z posłów Wielkiego Sejmu) i pamiętnik „osobisty” (np. F. Karpińskiego Historia mego wieku i ludzi, z którymi żyłem). Od drugiego czynnika zależy, jak wiele jest, czego dotyczą i czy w ogóle się pojawiają zapisy wrażeń wzrokowych pamiętnikarza, od pierwszego – jak wiernie i dokładnie oddają to, co uznał za warte utrwalenia.
Rozróżnienie na utwory „historyczne” i „osobiste” jest decydujące, jeśli chodzi o liczbę opisów i charakter prezentowanych przedmiotów. Podstawowym przedmiotem opisu w dziełach „historycznych” jest zdarzenie. Wyróżnia się on zmniejszeniem dystansu i jest próbą oddania tego, co zostało przez pamiętnikarza pochwycone własnymi oczami lub opowiedziane przez naocznego świadka (np. J. Kitowicz, Pamiętniki, Czasy Stanisława Augusta…). To, co najczęściej postrzegają autorzy pamiętników „historycznych” to: odzież (przy czym przeważnie jest to mundur lub strój coś oznaczający np. przynależność stanową, orientację polityczną itp.), gesty lub zewnętrzne przejawy uczuć, ludzi (zazwyczaj mężczyzn), okazjonalnie pogodę, przestrzeń wraz z tym, co ją wypełnia. Zdarza się, że jedyną utrwaloną na piśmie pozostałością po widzeniu jest rozmieszczenie przedmiotów lub osób w przestrzeni. Co ciekawe oprócz wymienionych wyżej rzeczy jest jeszcze jedna łącząca się z nimi i z lokalizacją obiektów – opisy zorganizowanego przemieszczania się, czyli wjazdów, pochodów, procesji, może świadczyć o tym, jak ważne dla ówczesnych były podobne widowiska. Należy też podkreślić szczególne znaczenie patrzenia w utworach o charakterze „historycznym”, ilekroć autor pisze, że coś widział, ma to podkreślić autentyczność prezentowanych informacji, a zarazem uwiarygodnić całość. Dzięki widzeniu piszącego do odbiorcy trafia prawda o świecie, historii, wydarzeniach. Ta prawda historyczna będąca celem omawianej kategorii pamiętników w większości przypadków podporządkowuje sobie narrację, trudno się więc dziwić, że pojawiające się opisy służą nie tyle szczegółowemu przedstawieniu, ile podkreśleniu czy udowodnieniu czegoś, są zwięzłe i występują raczej rzadko. Przeciwnie jest w pamiętnikach „osobistych”, w których opis występuje „bezinteresownie” i służy utrwaleniu konkretnej chwili lub osoby. Nie oznacza to, że w każdym utworze o charakterze relacji z własnego życia jest ich wiele lub są szczególnie bogate, jest ich jednak niewątpliwie więcej niż w relacjach historycznych. Spojrzenie pamiętnikarza obejmowało strój (czasami jako element charakterystyki lub opisu osoby, czasami zaś podobnie jak we wcześniejszym przypadku dla niego samego), ludzi (wydaje się, że częściej kobiety niż mężczyzn), gesty i ślady uczuć malujące się na twarzy lub wyrażone w zachowaniu, przedmioty, wnętrza (pokoje, salony, mieszkania), przestrzeń (zewnętrzne otoczenie dworów, przyroda), czasem zwierzęta (szczególnie konie i psy), pojazdy (podobnie jak w zapisach historycznych wszelkie zorganizowane przemieszczanie się), okazyjnie pogodę, ciało (szczególnie zmiany spowodowane chorobą lub ranami), wreszcie lokalizację osób i przedmiotów w przestrzeni względem siebie. Oczywiście liczba i dokładność opisów zależy od tego, na czym koncentruje się narrator i jaki rodzaj pisania wspomnień wybiera – wspomnienia ku pouczeniu potomnych czy swobodna gawęda, wyznanie „stylem Russa” czy też opowieść o własnych przygodach – oraz od jego możliwości językowych. Podobnie jak w dziełach określanych tu jako historyczne pojawia się w pamiętnikach osobistych opis zdarzenia, dystans czasowy, jaki dzieli moment pisania od momentu dziania się, sprawia, że w nich również dominuje relacja nad przedstawieniem unaoczniającym, jednak to ostatnie nie ma takiej wagi, jak w utworach historycznych. Warto też podkreślić, że wszelkie, najkrótsze nawet, wyjazdy w miejsca nieznane, przede wszystkim za granicę, choć nie tylko, powodują wzmożenie uwagi i intensyfikację postrzegania, co znajduje odzwierciedlenie w zwiększeniu liczby opisów (np. F. Karpiński, Historia mego wieku…).
Ostatnim zagadnieniem związanym ze spojrzeniem osiemnastowiecznych pamiętnikarzy jest to, na co zwracali szczególną uwagę i co przetrwało w zapisach. W przypadku opisu osób na inne rzeczy zwracano uwagę, opisując kobietę, na inne – mężczyznę. Bardzo często cały szereg wrażeń dotyczących niewieściego wyglądu sprowadzany był do wniosku całościowego i pamiętnikarz określał ją jednym epitetem, zwykle pozytywnym (np. piękna), obok takiego podsumowania w najkrótszych prezentacjach następny co do kolejności był wiek (młoda, stara), czasami utrwalone zostały informacje o sposobie poruszania się (np. wdzięczny) oraz o figurze. W przypadku opisów rozbudowanych najczęściej dochodziły informacje o cerze (kolor, rumieńce), oczach (kształt, kolor, oprawa), ustach, rysach twarzy, nosie, rzadziej czole, ważne były też wzrost, piersi, ręce, czasem jeszcze nóżka. Mężczyznę podobnie jak kobietę opisywano krótko jednym epitetem odnoszącym się do całości wrażenia, jakie sprawiał (np. urodziwy), lub do samej jego twarzy oraz poprzez wiek. Nie bez znaczenia był też strój albo jakiś jego element (np. broń), wzrost i sylwetka (np. smukła), przy bardziej szczegółowych opisach dostrzegano również zarost, włosy i uczesanie, cerę, sposób „noszenia się” (tak jak w przypadku kobiety oceniano ruch), oczy i spojrzenie (np. surowe), nos, brwi, kształt twarzy. Przeważnie opis zewnętrzny płynnie przechodził w charakterystykę wewnętrzną jakby charakter odzwierciedlał się jakoś w wyglądzie lub sposobie zachowania, często też obie te sfery przeplatały się, tworząc spójną całość (można tu odnaleźć echa popularnej wówczas fizjonomiki). Również uczucia wyrażające się na twarzach zostają dostrzeżone i odnotowane, choć naturalnie bez szczegółów dotyczących tego, w jakich poruszeniach się odzwierciedlają. Wreszcie niektóre gesty, zwłaszcza te znaczące, świadczące o uczuciach rzeczywistych lub odgrywanych (np. na sali sejmowej) nie umykały uwadze pamiętnikarzy i wywierały wrażenie na tyle mocne, by potem znaleźć się w zapisie. Z pewnym upodobaniem opisywane były wszelkie zmiany na ciele spowodowane chorobą lub ranami (np. J.F. Kierzkowski, Pamiętniki). Zwierzęta opisywane były znacznie rzadziej (np. J.D. Gąsianowski, Pamiętniki). Najważniejsza informacja to kolor umaszczenia, przeważnie zbiór poszczególnych dostrzegalnych cech skracany był do epitetu oceniającego, takiego jak w prezentacji osoby. Określano też rasę lub rodzaj (w przypadku konia np. szłapak) i rozmiar. Jeśli chodzi o przedmioty, najczęściej zwracano uwagę na materiał, z którego były wykonane. W krótkich opisach informacja o tworzywie łączyła się z rozmiarem lub kolorem (przy czym kolory najczęściej wymieniane to złoty i srebrny, gdyż wiążą się z materiałem, z którego przedstawianą rzecz wykonano), czasami z ogólną oceną (np. drogi). Jeśli przedmiot składał się z części, wyliczano je (np. W. Fiszerowa, Dzieje moje własne…). Zdarzało się, że prezentację zastępowało określenie kraju, z którego pochodzi wzór prezentowanego obiektu (np. fuzja francuska). W przypadku odzieży najczęściej wyliczano, co opisywana osoba na sobie miała, przy czym dostrzegano nie tylko sam strój, lecz także dodatki (np. biżuteria). Następną często spostrzeganą rzeczą był kolor, nieco rzadziej materiał. Często, gdy autorowi nie zależało na dokładnym odtworzeniu widzianego obrazu, ograniczał się do określenia rodzaju stroju (np. suknie chłopskie). Szczegółowe przedstawienia uwzględniały krój, ogólną ocenę, rozmiar, kraj pochodzenia. Pomieszczenia najczęściej charakteryzowano przez wyliczenie znajdujących się w nich obiektów i określenie ich położenia, następnie uwzględniano materiały, z jakich były wykonane, i ich kolory. Wreszcie rozmiar wnętrza, kolory, jasność, ogólna ocena, czasem kształt. Budynki opisywano przez określenie ich położenia w krajobrazie, materiał, z którego zostały zbudowane, liczbę i rodzaje znajdujących się w nich pomieszczeń. Opis przestrzeni zresztą często ograniczał się do wymienienia wypełniających ją rzeczy (obiekty, rośliny, zabudowania) oraz osób i przedstawienia ich wzajemnego położenia. W przypadku wszelkich form zorganizowanego przemieszczania się do pierwszorzędnych informacji należał skład i układ orszaku czy procesji, wymieniano także ubiory uczestników, oceniano lub opisywano (podobnie jak przedmioty) pojazdy. Stosunkowo najmniej uwagi poświęcano pogodzie. Opisy zdarzeń łączyły w sobie prezentację działań z wybranymi elementami z powyżej opisanych, dobranymi w zależności od celu autora.
Filozofia wieku świateł czyni wzrok i patrzenie przedmiotem swojego zainteresowania. Anonimowy autor hasła „wzrok” (vue) w Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné… nazywa go królem zmysłów, w filozofii Locke’a staje się on podstawą doświadczenia zewnętrznego, uznaje się go za źródło wiedzy i przyjemności estetycznej. To wszystko jednak pozostaje bez echa w polskich pamiętnikach tej epoki. W utworach o nastawieniu historycznym „naoczność” to wyłącznie środek potwierdzenia autentyczności relacji, wrażenia wzrokowe nie odgrywają znaczącej roli i przeważnie sprowadzane są do minimum (np. J. Kiliński, Pamiętnik…), w utworach o charakterze osobistym wszystko zależne jest od wrażliwości autora (np. Pamiętniki M. Matuszewicza nie obfitują w szczegóły wizualne) oraz języka, którym się posługiwał (por. np. opisy polskie u Gąsianowskiego i francuskie u Stanisława Augusta czy Fiszerowej).
Źródła
Bibliografia
- Anonim; „Vue”; http://www.alembert.fr/
- Cieński Andrzej; „Pamiętnik” [w:] Kostkiewiczowa Teresa (red.); „Słownik literatury polskiego oświecenia”; Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1991.
- Cieński Andrzej; „Pamiętnikarstwo polskie XVIII wieku”; Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981.
- Dębowski Marek; „Zabawy przyjemne i pożyteczne w oświeconej alkowie” [w:] Kostkiewiczowa Teresa (red.); „Przyjemność w kulturze epoki rozumu”; Wydawnictwo DiG, Warszawa 2011.
- Jusiak Janusz; „Locke” [w:] „Powszechna encyklopedia filozoficzna”; t. 6, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, Lublin 2005.
- Kostkiewiczowa Teresa; „Koncepcje przyjemności w myśli estetycznej XVIII wieku” [w:] Kostkiewiczowa Teresa (red.); „Przyjemność w kulturze epoki rozumu”; Wydawnictwo DiG, Warszawa 2011.
- Rolnik Dariusz; „Portret szlachty czasów stanisławowskich, epoki kryzysu, odrodzenia i upadku Rzeczypospolitej w pamiętnikach polskich”; Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2009.
- Sajkowski Alojzy; „Nad staropolskimi pamiętnikami”; Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań 1964.
- Tatarkiewicz Władysław; „Historia filozofii”; t. 2, PWN, Warszawa 2001.
Źródła
- Anonim; „Czasy Stanisława Augusta Poniatowskiego przez jednego z posłów Wielkiego Sejmu napisane” (1867); Nakładem Jana Konstantego Żupańskiego, Poznań 1867.
- Fiszerowa Wirydianna; „Dzieje moje własne i osób postronnych. Wiązanka spraw poważnych, ciekawych i błahych” (1975); przeł. Edward Raczyński, Nakładem Tłumacza, Londyn 1975.
- Gąsianowski Józef Dominik; „Pamiętniki pułkownika Józefa Dominika Gąsianowskiego z r. 1793-1794” (1861); W Komisie Karola Wilda, Lwów 1861.
- Karpiński Franciszek; „Historia mego wieku i ludzi, z którymi żyłem” (1844); oprac. Roman Sobol, PIW, Warszawa 1987.
- Kierzkowski Jakub Filip; „Pamiętniki Jakuba Filipa Kierzkowskiego, kapitana wojska francuskiego, kawalera krzyża legii honorowej, a na ostatku majora wojska polskiego 1831 roku” (1903); Druk Synów St. Niemiry, Warszawa 1903.
- Kiliński Jan; „Pamiętniki Jana Kilińskiego” (1894); Drukarnia W.A. Szyjkowskiego, Lwów 1894.
- Kitowicz Jędrzej; „Pamiętniki, czyli Historia polska” (1840); tekst oprac. i wstępem poprzedziła Przemysława Matuszewska, wyd. 2 popr., Polski Instytut Wydawniczy, Warszawa 2005.
- Kosmowski Stanisław; „Pamiętniki Stanisława Kosmowskiego z końca XVIII wieku” (1867); Nakładem Księgarni Jana Konstantego Żupańskiego, Poznań 1867.
- Matuszewicz Marcin; „Diariusz życia mego”; tekst oprac. i wstępem poprzedził B. Królikowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986, t. 1-2.
- Poniatowski Stanisław August; „Pamiętniki króla Stanisława Augusta” (1915) ; pod red. Władysława Konopczyńskiego i Stanisława Ptaszyckiego, Nakładem Księgarni W. Jakowieckiego, Warszawa 1915.
- Wybicki Józef; „Pamiętniki Józefa Wybickiego, senatora wojewody Królestwa Polskiego” (1840); Gubrynowicz i Schmidt, Lwów 1881.
Artykuły powiązane
- Bauer, Marcin – Wzrok w pamiętnikach Jakuba Sobieskiego
- Bauer, Marcin – Wzrok w „Pamiętnikach” Jana Chryzostoma Paska
- Krzywy, Roman – Wzrok w dawnych gatunkach podróżopisarskich
- Śniedziewski, Piotr – Wzrok jako poznanie w podróżopisarstwie romantycznym
