W architekturze i jej percepcji węch odgrywa istotną rolę, jest immanentnie w nią wpisany, ludzie bowiem „nie mogą uciec przed zapachem. Zapach […] jest bratem oddechu. […] wnika do ludzkiego wnętrza wraz z oddechem i ludzie nie mogą się przed nim obronić, jeżeli chcą żyć” (Süskind 2006: 157). Badania nad tym zagadnieniem są stosunkowo świeżej daty, podejmowane przede wszystkim przez psychologię, antropologię kulturową, oraz socjologię. Socjologowie zorientowani na nową subdyscyplinę, jaką jest socjologia zapachu, zaproponowali w 2007 roku termin osmosocjologia. To termin ukuty przezMarka S. Szczepańskiego i Weronikę Ślęzak-Tazbir, badaczy z Uniwersytetu Śląskiego, dla których pojęcie to określa „swoistą perspektywę teoretyczną i badawczą związaną z wpływem zapachów na zróżnicowane sfery życia społecznego, […] czyli socjologie zapachów lub aromatów” (Szczepański, Ślęzak-Tazbir 2008: 23).
Badania pozwalające analizować i interpretować przestrzeń percypowaną za pomocą zmysłu węchu podbudowywane są eksperymentami przeprowadzanymi przy użyciu technik molekularnych, które pozwoliły nakreślić kompletny obraz procesu percepcji zapachu, wyjaśnić, jak zapach przekształcany jest w sygnał w mózgu, a w konsekwencji zrozumieć mechanizm funkcjonowania tzw. pamięci zapachowej, za pomocą której przywoływane są zdarzenia i miejsca z przeszłości, oraz konstruowana tożsamość własna, tożsamość miejsc i stosunków społecznych (vide „efekt Prousta”; Szczepański, Ślęzak-Tazbir 2008:19-22). Socjologia zapachów wyprowadza swoje badania od Arystotelesa i jego spostrzeżeń na temat zmysłu zapachu. Podkreśla się, że rola zapachu w życiu człowieka, a więc w konsekwencji także w życiu społecznym, jest oczywista, ale „jego prawdziwa siła oddziaływania jest jeszcze nieodkryta, często nieuświadomiona bądź po prostu niemożliwa do zaobserwowania” (Szczepański, Ślęzak-Tazbir 2008:22).
W historii tych badań postacią kluczową jest Georg Simmel, założyciel socjologii zmysłów, który jako jeden z pierwszych zmierzał do wyjaśnienia fenomenu różnych procesów społecznych za pomocą zmysłów, w tym określenia roli wrażeń zapachowych w konstruowaniu rzeczywistości społecznej. Jednak dopiero pierwszy tekst z tego zakresu, Socjologia zapachów (1972) autorstwa Gale’a Petera Largeya i Davida Rodneya Watsona, wprowadzając zawartą w tytule nazwę nowego obszaru badań zaktywizował różne badania nad zapachem, prowadzone odtąd w zakresie psychologii, nauk społecznych, antropologii i filozofii zapachów (Szczepański, Ślęzak-Tazbir 2008:23). Na gruncie polskiej socjologii pierwszą badaczką zainteresowaną tym zagadnieniem była Maria Ossowska, która podobnie jak badacze zachodni postulowała, by zapach stał się przedmiotem analizy dla socjologów różnych specjalności: socjologów miasta, kultury, sztuki (Szczepański, Ślęzak-Tazbir 2008: 23). Wyodrębniona przez Szczepańskiego i Ślęzak-Tazbir subdyscyplina nazwana przez nich osmosocjologią oferuje znaczne poszerzenie tych badań, obejmujących także kwestie percepcji architektury, aczkolwiek w tym ostatnim przypadku badania w tym zakresie nie są jeszcze u nas podejmowane, pozostając na poziomie postulatywnym.
Artykuły powiązane
- Rybicka, Elżbieta – Sensoryczna geografia prozy polskiej XX wieku
- Rybicka, Elżbieta – Pejzaż zapachowy w prozie polskiej XX wieku
- Bugajski, Marian – Opis czy nazywanie woni w języku
- Wilczyńska, Elwira – Zapach wsi – proza chłopska
- Kwiatkowska, Agnieszka – Miasto – pejzaż zapachowy (poezja XX wieku)
- Popczyk, Maria – Zapach w muzeum
- Leśniakowska, Marta – Zapach w architekturze – kuchnia
- Norkowska, Aleksandra – Wąchanie w mieście
- Leśniakowska, Marta – Zapach malarstwa – zapach sztuki
