Róż jest barwą optymistyczną, kojarzoną z kwiatami. Jak konceptualizujemy przymiotnik różowy? Czy róż jest mieszanką czerwieni i bieli?
Barwą różową zajmowali się m.in. Mirosława Ampel-Rudolf ( (Ampel-Rudolf 1994: 130-137)), Ewa Komorowska ( (Komorowska 2004, 2005)), Danuta Stanulewicz ( (Stanulewicz 2008)) i Ryszard Tokarski ( (Tokarski 2004: 135-136)).
Podstawowa nazwa barwy różowej i jej definicje
Przymiotnik różowy należy do zbioru podstawowych nazw barw, co potwierdzają badania nad psychologicznym znaczeniem nazw barw ( (Stanulewicz 2008, 2009: 251-255)).
Słownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka podaje następującą definicję przymiotnika różowy: „mający barwę czerwoną z dużą domieszką białej, lekko czerwonawy; zarumieniony, rumiany” ( (Szymczak 1981: 141)). Barwa różowa uważana zatem bywa za kolor mieszany, melanż czerwieni i bieli. Jak zauważa Ryszard Tokarski ( (Tokarski 2004: 157)), różowy to „czerwień mniej intensywna”.
Tokarski powołuje się na Annę Wierzbicką, która przedstawia następującą eksplikację leksemu pink, angielskiego odpowiednika przymiotnika różowy:
Anna Wierzbicka : The meaning of colour terms: 136
ktoś może myśleć o rzeczach podobnych do X: to jest podobne do czegoś czerwonego
w tym samym czasie ktoś może myśleć: to jest podobne do czegoś białego
Warto tu zauważyć, że w publikacjach traktujących o wystroju wnętrz barwa różowa bywa także traktowana jako rodzaj czerwieni .
Potencjalny prototyp przymiotnika różowy
Według niektórych badaczy zajmujących się nazwami barw, sekundarne nazwy barw (tj. brązowy, fioletowy, różowy, pomarańczowy i szary) nie mają stabilnych odniesień prototypowych ( (np. Waszakowa 2000: 24, 26)). Jednak wyniki badań wskazują, że pomarańczowy ma bardzo stabilny punkt odniesienia – owoc pomarańczy, fioletowy też cieszy się dosyć stabilnym wzorcem, jakim są fiołki i inne fioletowe kwiaty ( (Stanulewicz 2009: 303-315)). Tabela 1 przedstawia najczęściej podawane konkretne skojarzenia z przymiotnikiem różowy. Kwestionariusz został przeprowadzony wśród 400 osób zamieszkujących cztery województwa – pomorskie, łódzkie, dolnośląskie i lubelskie. Respondentów poproszono o podanie skojarzeń z jedenastoma podstawowymi nazwami barw ( (wyniki dla nazw prymarnych zostały przedstawione – Stanulewicz 2006, wyniki dla wszystkich jedenastu nazw podstawowych – Stanulewicz 2009)). Przyjęto założenie, iż najczęściej podawane konkretne skojarzenia odpowiadają prototypowym punktom odniesienia. Należy tu dodatkowo wyjaśnić, iż respondenci mogli podawać dowolną liczbę skojarzeń, dlatego też suma skojarzeń przekracza liczbę 400.
Tabela 1.Skojarzenia z leksemem różowy podane przez 400 osób ( (na podst.: Stanulewicz 2008: 230, Stanulewicz 2009: 306-307))
| Skojarzenia | Liczba skojarzeń | Procent |
| róża, kwiat, inne kwiaty | 44 | 8,07 |
| świnia, świnka itp. | 32 | 5,87 |
| Inne skojarzenia | 469 | 86,06 |
| Suma | 545 | 100 |
W tabeli 1 wyszczególniono tylko te skojarzenia konkretne, nazywające obiekty naturalne, które osiągnęły próg 5%. Wśród innych skojarzeń, które tego progu nie przekroczyły, w grupie obiektów naturalnych znalazły się również części ludzkiego ciała – respondenci podawali takie słowa jak słowa jak skóra, cera, twarz, czy też policzki, natomiast wśród jeszcze innych skojarzeń często pojawiały się stworzone przez kulturę popularną różowa pantera i lalka Barbie.
Czy można zatem uznać różę i inne kwiaty koloru różowego za prototyp nazwy barwy różowy? W wyżej wspomnianej ankiecie, biorącej pod uwagę najczęstsze skojarzenia z podstawowymi nazwami barw, pierwsze trzy miejsca zajmują roślinność (podana przez 60% badanych osób), pomarańcza (54%) i słońce (50%), odpowiednio dla leksemów zielony, pomarańczowy i żółty. Skojarzenie różowe kwiaty zajmuje dosyć odległą, 15.-16. pozycję (dzieli ją z węglem). Jednak niewiele wyżej w hierarchii plasują się uznane prototypy dla czerni i czerwieni, mianowicie noc i ogień, podane odpowiednio przez 13% i 12% respondentów ( (Stanulewicz 2009: 292-294)). Dlatego też – uznając słuszność przytoczonej powyżej opinii dotyczącej niestabilności punktów odniesienia – proponujemy rozważenie stopnia stabilności prototypów, nie tylko dla niektórych sekundarnych nazw barw. W przypadku leksemu różowy można zatem mówić o względnym punkcie odniesienia, jakim są różowe kwiaty.
Za różą jako prototypem dodatkowo – i niewątpliwie – przemawia pochodzenie nazwy barwy od nazwy tego kwiatu ( (Brückner 1927: 466)). Ponadto, badania zasobów Korpusu Języka Polskiego PWN (przeprowadzona została analiza demonstracyjnej wersji sieciowej korpusu) wykazują, iż najczęstszymi naturalnymi obiektami opisywanymi przez przymiotnik różowy są właśnie rośliny, głównie kwiaty (zob. tabela 2). Dane korpusowe mogą również posłużyć jako argument za uznaniem różowych kwiatów za prototypowe odniesienie przymiotnika różowy.
Klasy obiektów opisywane przez przymiotnik różowy
Badania tekstów znajdujących się w demonstracyjnej wersji Korpusu Języka Polskiego PWN wykazują, że przymiotnika różowy używa się do opisu obiektów naturalnych i artefaktów (tabela 2).
Tabela 2. Klasy obiektów opisywane przez leksem różowy w demonstracyjnej wersji Korpusu Języka Polskiego PWN ( (na podst.: Stanulewicz 2008: 232-233))
| Klasy obiektów opisywanych przez przymiotnik różowy | Liczba wystąpień | Procent | |||
| Obiekty naturalne | kwiaty i inne rośliny | 21 | 49 | 17,21 | 40,16 |
| ludzkie ciało | 10 | 8,2 | |||
| niebo, chmury, itp. | 7 | 5,74 | |||
| zwierzęta | 5 | 4,1 | |||
| inne | 6 | 4,92 | |||
| Żywność i napoje | 5 | 4,1 | |||
| Obiekty sztuczne | ubrania, zasłony, itp. | 19 | 48 | 15,57 | 39,34 |
| budowle, wnętrza, itp. | 6 | 4,92 | |||
| inne przedmioty i substancje | 23 | 18,85 | |||
| Inne użycia | 20 | 16,39 | |||
| Suma | 122 | 100 | |||
Przymiotnik różowy używany jest do opisu obiektów naturalnych, przede wszystkim kwiatów, np.
(1) Na zdjęciu – mała rikka ułożona z białych irysów holenderskich, różowych goździków i nerin, żółtych pierwiosnków i drobnych białych narcyzów ( („Kwietnik” 1995, nr 6, Korpus Języka Polskiego PWN))
(2) Są odmiany o kwiatach białych, różowych, amarantowych, liliowofioletowych, niebieskich, a także dwubarwnych, pojedynczych i pełnych. ( („Kwietnik” 1995, nr 5, Korpus Języka Polskiego PWN))
(3) Różowe i białe rumianki – zamiast w ziemi – stały na parkiecie […] ( („Przekrój” 2001, nr 2922, Korpus Języka Polskiego PWN))
(4) Truskawka o intensywnie różowych kwiatach? Tak! Kwiaty truskawki odmiany Pink Panda rzeczywiście są różowe […] ( („Kwietnik” 1995, nr 6, Korpus Języka Polskiego PWN))
Przymiotnik różowy służy również do opisu ludzkiego ciała, a także zwierząt, np.
(5) […] blondyni o różowej skórze i bruneci obdarzeni jasną karnacją oraz rudzi […] ( (Kofta 2000, Korpus Języka Polskiego PWN))
(6) Dłonie swe różowe
Ściel pod moją głowę ( (Leśmian 1996 [1920], Korpus Języka Polskiego PWN))
(7) Wydymał pulchne, różowe policzki, pokryte złocistym puszkiem jak owoc brzoskwini. ( (Borowski 1988 [1948], Korpus Języka Polskiego PWN))
(8) […] na ekranie różowa od mrozu prezenterka […] ( (Siemion 2000, Korpus Języka Polskiego PWN))
(9) Idziemy […] wąską koleiną wydeptaną setkami różowych, błoniastych łapek ( („Morze” 1961, nr 10, Korpus Języka Polskiego PWN))
(10) Na polanie dwa wozy. Klacze wyprzężone, skubią trawę różowymi wargami. ( (Lisowski 1997, Korpus Języka Polskiego PWN))
Wyraz ten służy do opisu nieba i chmur, np.
(11) Wszedł wieczór, za nim niebo różowe od chłodu. ( (Liebert 1996, Korpus Języka Polskiego PWN))
(12) musiałbyś całą noc ku górze kroczyć,
aż na chmury, chmury, różowe w błyskawic posiewie… ( (Pawlikowska-Jasnorzewska 1996 [1941], Korpus Języka Polskiego PWN))
(13) Spójrz w obłoków różowe w niebie pączkowanie ( (Leśmian 1996, Korpus Języka Polskiego PWN))
Także znaleźć można przykłady użycia przymiotnika różowy w opisach żywności i napojów, np.
(14) Ten szampan jest za słodki, za różowy i za ciepły. ( (Rudniańska 1999, Korpus Języka Polskiego PWN))
(15) […] kupiłam wielką, różową, plecioną bułkę w kształcie kwiatka. ( (Ostrowicka 1999, Korpus Języka Polskiego PWN))
Artefakty opisywane przez przymiotnik różowy to przede wszystkim tekstylia, ale także budynki, np.
(16) Otworzył mu niewielki człowieczek w różowej piżamie. ( (Kern 1996, Korpus Języka Polskiego PWN))
(17) Nietoperzowa piękna, czterdziestoletnia, w różowej krynolinie, dekolt wycięty bardzo głęboko. ( (Mrożek 1997, Korpus Języka Polskiego PWN))
(18) […] poza tym mam różowy kostium na plażę[…] ( (rozmowa o pracy, wizycie u dentysty, 2001, Korpus Języka Polskiego PWN))
(19) […] zdążył jeszcze dać nam notatki magiczne swych wrażeń niebieskich, różowych mostów i drapaczy w New Yorku […] ( (Czapski 1996, Korpus Języka Polskiego PWN))
(20) No to mówiłam, że ta świątynia z różowego marmuru stała na wzgórzu […] ( (Kofta 1996, Korpus Języka Polskiego PWN))
Ostatnią grupę przykładów stanowią użycia interesującego nas przymiotnika w związkach frazeologicznych, np.
(21) Przez różowe okulary trzeba popatrzeć. ( (rozmowa o sprawach codziennych, 2001, Korpus Języka Polskiego PWN))
(22) PRZYSZŁOŚĆ w różowych kolorach ( („CKM” 1999, nr 5, Korpus Języka Polskiego PWN))
Związki frazeologiczne z przymiotnikiem różowy i pokrewnymi leksemami
Przykłady (21) i (22) zawierają dwa związki frazeologiczne: przez różowe okulary i w różowych kolorach, które świadczą o kojarzeniu leksemu różowy z optymizmem. Inne przykłady to: przedstawiać/malować świat w różowych kolorach, ubarwiać świat kolorami różowymi różowe myśli, różowe nadzieje, różowa przyszłość, różowy humor, być usposobionym różowo, widzieć coś w różowym świetle, wyglądać różowo ( (zob. m.in. Komorowska 2004: 89, 91-93, a także słowniki frazeologiczne języka polskiego, np. Skorupka 1985, Kłosińska 2005)). Można tu przytoczyć jako przykład ciekawy fragment pracy Alfreda Zaręby ( (Zaręba 1958: 15)):
(23) W czasie badań na Kaszubach zaszedłem w Borze pod Jastarnią do niemłodego już rybaka. Chciałem u niego odpytać kwestionariusz na temat nazw kolorów. […] Mimo usilnych starań nie udało mi się nawiązać rozmowy ani z nim ani z jego żoną. Nieco przygaszony, trafiłem w gęsto zabudowanej wiosce, o parę kroków dalej, do innego domu, gdzie, wbrew moim nie zbyt różowym przewidywaniom, znalazłem bez żadnej trudności wspaniałe obiekty, rybaka, jego żonę, ich syna.
W artykule poświęconym barwom stanów psychicznych człowieka Ewa Komorowska ( (2005: 127)) zauważa, iż „Stan zdrowia zwykle kojarzony jest z różną intensywnością koloru czerwonego […] W znaczeniu podobnym do czerwonego występuje często kolor różowy”, po czym przytacza kilka przykładów wyrażeń zawierających przymiotnik różowy i spokrewnione z nim leksemy: różowa jak zorza, różowy od mrozu, różowiutka cera, dziewczyna zaróżowiona jak kwiat jabłoni.
Wymienione frazeologizmy można pogrupować ze względu na znaczenia leksemu różowy następująco: optymizm, zdrowie, uroda, dobre samopoczucie i radość. Do tej listy można dodać erotykę, np. różowa seria „seria filmów erotycznych”, oraz umiarkowaną lewicowość, np. różowa Unia Wolności ( („Życie” 1998, nr 8/5, Korpus Tekstów PWN)). Warto w tym miejscu przypomnieć analizę nazw barw w polskiej poezji erotycznej, zaproponowaną przez Annę Dąbrowską ( (2002)). Leksem różowy zajmuje trzecie miejsce wśród najczęściej występujących nazw barw w erotykach (po białym i czarnym), co tłumaczyć można związkiem różu z barwą ludzkiego ciała.
Przymiotnik różowy na ogół ma pozytywne konotacje, co potwierdzają również wyniki badań dotyczących skojarzeń nazw barw z emocjami, przeprowadzonych wśród 50 osób przez Annę Mozolewską ( (2010: 95)). Leksem różowy kojarzył się respondentom głównie z beztroską (18%) i radością (14%). Chociaż należy tu też wspomnieć o tym, iż wyrażenie różowy jak prosiaczek – jak trafnie zauważa Komorowska ( (Komorowska 2005: 128)) – w odniesieniu do mężczyzny ma wydźwięk raczej pejoratywny.
Niepodstawowe nazwy barwy różowej
Należy tu także wspomnieć o innych leksemach nazywających odcienie barwy różowej, np. różany i rumiany, oraz melanże barwy różowej z pomarańczową, np. łososiowy, brzoskwiniowy i morelowy. Trzeba też odnotować odcienie różu używane między innymi w sztuce, np. róż indyjski, róż angielski i róż wenecki, jak również określenia barwy różowej stosowane w opisie kosmetyków, np. absolutny róż, apetyczny róż, cukierkowy róż, idylliczny róż, jedwabny róż, lazurowy róż, niewinny róż, róż kanion, róż zachodu słońca, różowe lśnienie, korona róży i muszelka ( (Zielona Księga Urody 2002: 23, 27, 29; Zielona Księga Urody 2005: 45, 49, 53; Zielona Księga Urody 2007: s. 41, 43, 49, 53)).
Podsumowanie
Jak już stwierdzono powyżej, wyniki testu badającego psychologiczne znaczenie nazw barw potwierdzają przynależność leksemu różowy do podstawowego słownictwa barw. Świadczy o tym również frekwencja tego słowa w Korpusie Języka Polskiego PWN – w grupie nazw barw sekundarnych zajmuje drugie miejsce, po leksemie szary. Liczba związków frazeologicznych plasuje różowy również na drugim miejscu w tej grupie nazw barw.
Na zakończenie przytoczmy dwie opinie o barwie różowej, współgrające z interpretacją znaczeń przymiotnika różowy i spokrewnionych z nim leksemów występujących w przedstawionych wcześniej wyrażeniach i zwrotach: „Różowy to kolor miły dla oka, relaksujący i przyjazny” ( (Ventura 2001: 52)) i „Róże są wesołe, radosne, pozytywne i kobiece” ( (Starmer 2007: 25)).
Źródła
Opracowania
- Ampel-Rudolf Mirosława; „Kolory. Z badań leksykalnych i semantyczno-składniowych języka polskiego”; Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 1994.
- Brückner Aleksander; „Słownik etymologiczny języka polskiego”; Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1927 (reprint 1996).
- Dąbrowska Anna; „Nazwy kolorów w leksyce erotycznej na podstawie polskich erotyków”; „Rozprawy Komisji Językowej Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego” 2002, nr 28.
- Kłosińska Anna; „Słownik frazeologiczny PWN”; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.
- Komorowska Ewa; „Barwy naszego życia, czyli język w świecie kolorów”; [w:] „Glottodydaktyczne i kulturowe aspekty komunikacji językowej: Księga Jubileuszowa poświecona 70-leciu profesor Krystyny Iwan”, pod red. Krystyny Janaszek, Romana Gawarkiewicza, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2004.
- Komorowska Ewa; „Językowa paleta barw stanów psychofizycznych człowieka”; „Annales Neophilologiarum” 2005, nr 2/2004.
- Mozolewska Anna; „Colour terms and emotions in English and Polish”; „Beyond Philology” 2010, No 7.
- Skorupka Stanisław; „Słownik frazeologiczny języka polskiego”; wyd. IV, tom II, Wiedza Powszechna, Warszawa 1985 [1974.
- Stanulewicz Danuta; „Barwa różowa w języku polskim”; [w:] „W kręgu słowa: Zbiór Jubileuszowy poświęcony 25-leciu pracy naukowej Profesor Ewy Komorowskiej”, pod red. Żanety Kozickiej-Borysowskiej, Joanny Misiukajtis, Print Group, Szczecin 2008.
- Stanulewicz Danuta „Colour, Culture and Language: Blue in Polish”, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2009.
- Stanulewicz Danuta; „Zróżnicowanie regionalne prototypowych odniesień sześciu podstawowych nazw barw w języku polskim (biały, czarny, czerwony, zielony, żółty, niebieski) – na tle porównawczym wybranych języków słowiańskich i germańskich”; „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego” 2006, nr 62.
- Starmer Anna; „Jak dobierać kolory. Inspirujące palety barw do projektowania wnętrz”; przeł. Ewa Romkowska, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2007.
- Szymczak Mieczysław (red.); „Słownik języka polskiego”; tom III, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1981.
- Tokarski Ryszard; „Semantyka barw we współczesnej polszczyźnie”; wydanie drugie rozszerzone, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2004.
- Ventura Anna; „Piękne wnętrza. Kolor”; przeł. Justyna Jannasz, Bertelsmann Media, Warszawa 2001.
- Waszakowa Krystyna; „Podstawowe nazwy barw i ich prototypowe odniesienia. Metodologia opisu porównawczego”; [w:] „Studia z semantyki porównawczej. Część I: Nazwy barw, nazwy wymiarów, predykaty mentalne”, pod red. Renaty Grzegorczykowej i Krystyny Waszakowej, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2000.
- Wierzbicka Anna; „The meaning of colour terms: Semantics, culture and cognition”; „Cognitive Linguistics” 1990, nr 1/1.
- Zaręba Alfred; „Praca dialektologa w terenie”; Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1958.
Źródła
- Borowski Tadeusz; „Pożegnanie z Marią” (1948); 1988 (Korpus Języka Polskiego PWN,
Artykuły powiązane
- Komorowska, Ewa – Barwa żółta
- Stanulewicz, Danuta – Barwa pomarańczowa
- Stanulewicz, Danuta – Barwa zielona
- Komorowska, Ewa – Barwa brązowa
- Komorowska, Ewa – Barwa niebieska
