Proza Orzeszkowej jest bodaj najlepszą ilustracją pozytywistycznej nobilitacji dotyku jako sposobu skracania dystansu społecznego i przełamywania międzyludzkich barier. W tej mierze stanowi również najpełniejszą odpowiedź na wszechobecne w drugiej połowie XIX wieku hasła walki z rozwarstwieniem klasowym, majątkowym czy narodowym (asymilacja Żydów) – a zatem po prostu z wszelakimi przejawami […]
proza
46 wpisów
Miasto w twórczości Gabrieli Zapolskiej jest nie tylko miejscem, ale też ciałem. Pisarka podejmuje próbę opisania złożoności funkcjonowania miejskiego organizmu – mierzy się z kapryśną i nieprzewidywalną fizjologią miasta. Warto na początku zwrócić uwagę na teksty publicystyczne pisarki, w nich bowiem udaje się Zapolskiej uchwycić i opisać konwulsyjną substancjalność i […]
Młoda Polska postrzegała erotyzm jako kwintesencję zmysłowości. Dla wielu pisarzy tamtej epoki prawda erotycznego doświadczenia – przemawiająca w ciele, na wskroś sensualna – jest kluczem do ludzkiej natury. Pozwala rozpoznać sytuację człowieka – odsłania jego wewnętrzny pejzaż, ukazuje sposób umocowania w świecie. Literackie próby zbliżania się do tej prawdy wyrastają […]
W literaturze drugiej połowy XIX w. kształtuje się nowy typ przestrzeni artystycznej i związany z nią nowy schemat fabularny: chodzi o przygodę, w której – przy silnym ograniczeniu ruchów fizycznych – aktywizowane są przede wszystkim zmysły i myśli podróżującego pociągiem bohatera. Fabularna rama jest prosta: rozpoczęcie podróży wyznaczane zostaje drastycznym […]
Epoka nowoczesności zmienia relację ciała bohatera do drogi. Można tę zmianę scharakteryzować za pomocą kategorii władzy: w czasach przedkolejowych (przedindustrialnych) podróżny jest panem sytuacji, tj. kształtuje swą drogę wedle własnego uznania, pozostawiając w niej mniej lub bardziej trwałe ślady („droga” znaczyło kiedyś‘rysa’; resztki tego pierwotnego sensu niosą dzisiejsze czasowniki „drążyć” […]
Podróż pociągiem jest przez bohaterów literatury XIX-wiecznej rejestrowana wszystkimi zmysłami, ale niespotykana wcześniej prędkość ruchu zapisuje się przede wszystkim w postaci szczególnych doznań wzrokowych. Świat oglądany z wagonowego okna zmienia się do tego stopnia, że zachwiana zostaje jego tożsamość. Zaokienny widok nabiera cech kompozycji sztucznej, przypomina obserwatorowi teatralną scenę, z […]
W najważniejszych powieściach polskiego pozytywizmu – Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej, trylogii Henryka Sienkiewicza oraz Lalce Bolesława Prusa – zasadniczy kontekst, w jakim funkcjonuje wizualna percepcja, jest tworzony przez międzyludzkie interakcje. Obecność trzech z nich okazuje się nie tylko powtarzalna, ale i kluczowa dla psychologicznej zawartości wspomnianych arcydzieł. Na owe więzi […]
Oglądanie rozmaitych obiektów przyrody, jakie pojawia się w Trylogii Henryka Sienkiewicza, jest w sposób zamierzony ograniczane. Standardowo bowiem prezentacji świata natury dokonuje narrator, który nie zdradza własnych procesów percepcyjnych, dbając o obiektywny i prawdopodobny efekt swoich dokonań. Dlatego personalizacja (a zarazem subiektywizacja) tego typu doznań występuje rzadko i wprowadzona zostaje […]
Erotyka, odgrywając ogromną rolę w całej twórczości Sienkiewicza, w jego powieściach współczesnych zostaje w specjalny sposób powiązana z nowoczesnymi dylematami moralnymi i wyzwaniami zmieniającego się na oczach pisarza świata społecznego. W Bez dogmatu po raz pierwszy zadaje Sienkiewicz pytanie o różne rodzaje miłości, zdecydowanie oddzielając fascynację erotyczną od zakochania czy […]
Opisy kobiecych bohaterek w powieściach historycznych Sienkiewicza to zwykle apoteozujące formuły o „piękności niewysłowionej” (Sienkiewicz 1970d: 124) czy „rozkosznych niewieścich ponętach i urokach” (Sienkiewicz 1970a: 110). Konsekwentnie stosowana przez Sienkiewicza stylizacja idealizująca, zgodna z tradycjami eposu, dotyczy przede wszystkim portretów inicjalnych, kreślonych z punktu widzenia oczarowanego niezwykłym spotkaniem bohatera (Ludorowski […]