Oko: podstawowe informacje

Oko – jako narząd wzroku uważanego powszechnie za dominujący i najlepiej wykształcony zmysł człowieka – stanowi organ szczególnie interesujący osiemnastowiecznych uczonych. Obszerne artykuły hasłowe (ogólne i szczegółowe) dotyczące budowy i fizjologii oka znajdują się w europejskich encyklopediach cieszących się wówczas wyjątkowym uznaniem: w brytyjskiej Cyclopaedii¹ankiecie – Ankietę przeprowadziły następujące osoby: Bożena Matuszczyk i Adam Głaz na Lubelszczyźnie; Alina Kwiatkowska, Jerzy Jarniewicz, Jarosław Płuciennik i Andrzej Skrzypiec w województwie łódzkim; Anna Cisło, Piotr Czajka i Andrzej Skrzypiec na Dolnym, Śląsku; oraz Izabela Berger, Magdalena Jaszczewska, Ewa Modrzejewska, Tomasz Nowosielski, Olga Sokołowska, Danuta Stanulewicz, Anna Uniszewska i Bronisława Zielonka na Pomorzu. Ephraima Chambersa oraz w Wielkiej Encyklopedii Francuskiej²Cyclopaedia – Dwutomowa encyklopedia autorstwa Ephraima Chambersa opublikowana w 1728 r. w Londynie. Zawarta w niej wiedza przedstawiona jest w 47 działach ułożonych w porządku alfabetycznym. Encyklopedia ta stanowiła inspirację dla „Wielkiej Encyklopedii Francuskiej” i doczekała się 18 wydań. . W obu informacje dotyczące fizjologii oka zawarte są zarówno w hasłach ogólnych, jak i szczegółowych; partie niektórych artykułów zamieszczonych w Wielkiej Encyklopedii Francuskiej są przekładami fragmentów definicji Chambersa.

Opisy budowy oka znajdujące się w obu encyklopediach dzielą pewne różnice. Chambers wyróżnia w oku części zewnętrzne (oczodoły, powieki, brwi, rzęsy i kąciki) oraz wewnętrzną, czyli gałkę oczną. Ta ostatnia składa się z sześciu błon (twardówki – czyli błony zewnętrznej, naczyniówki, spojówki, rogówki, błony naczyniowej i siatkówki), trzech płynów (cieczy wodnistej, soczewki i ciała szklistego) oraz czterech rodzajów naczyń (nerwów, gruczołów, tętnic i żył). Gałkę oczną otaczają: sześć poruszających nią mięśni oraz warstwa tłuszczu (Chambers podkreśla, że błędne jest uznawanie ich za części wewnętrzne).

Według francuskich encyklopedystów natomiast oko składa się z części twardych (oczodołów) i części miękkich. Najistotniejsza spośród tych ostatnich jest gałka oczna; pozostałe dzielą się na zewnętrzne (brwi, powieki, jeziorko łzowe, kanaliki łzowe) oraz wewnętrzne (mięśnie, tłuszcz, gruczoł łzowy, nerwy, naczynia krwionośne). Gałka oczna składa się w tym ujęciu z trzech płynów (cieczy wodnistej, soczewki i ciała szklistego) oraz z siedmiu błon, które encyklopedyści dzielą na trzy grupy: błony tworzące powłokę oka (twardówka, siatkówka, naczyniówka), dodatkowe (błona biaława i spojówka) oraz torebkowate (soczewka i ciało szkliste). Soczewka jest więc w tym ujęciu uznawana zarówno za płyn, jak i za błonę. Gałkę oczną otacza warstwa tłuszczu.

Obie encyklopedie wykazują zgodność w zakresie funkcji poszczególnych elementów oka. Brew uniemożliwia spływanie potu do oczu, powieki chronią je podczas snu, rzęsy osłaniają przed namiarem światła, kurzem i owadami. Gruczoły łzowe nawilżają oko (Encyklopedia Francuska dodaje również, że dzięki mruganiu powiekami ciecz łzowa zostaje rozprowadzona po całej powierzchni gałki i skierowana ku jeziorku łzowemu i kanalikom łzowym). Mięśnie dzielą się na dwa rodzaje: cztery mięśnie proste są odpowiedzialne za ruchy gałki ocznej, a dwa skośne – za równoważenie tych ruchów i podpieranie gałki. O kolorze oczu decyduje zabarwienie tęczówki.

Proces widzenia

Kluczowe dla osiemnastowiecznych ujęć przebiegu procesu widzenia jest odkrycie w XVII w. światłoczułości siatkówki przez niemieckiego uczonego Johannesa Keplera, który w swoich badaniach korzystał z ustaleń Isaaca Newtona z zakresu optyki geometrycznej. Według encyklopedystów percepcja wzrokowa polega na odbiorze promieni świetlnych emitowanych przez postrzegane obiekty; każdy z punktów danego obiektu kieruje swój promień w jeden punkt oka. Promienie zostają uchwycone przez źrenicę; następnie te z nich, które zakłócają widzenie, zostają odrzucone na zewnątrz przez tęczówkę; pozostałe są przekazywane poprzez twardówkę do znajdującej się w głębi oka soczewki, która scala promienie i – jak przypuszczał Kepler, a udowodnił Kartezjusz – projektuje na siatkówkę obrazy zmniejszone i odwrócone w stosunku do przedmiotu rzeczywistego. Stamtąd wrażenia są przesyłane przez schodzące się z obojga oczu nerwy wzrokowe do mózgu (a konkretnie, jak precyzują francuscy encyklopedyści, do jego części zwanej sensorium). Wielka Encyklopedia Francuska dodaje ponadto – zgodnie z forsowanym przez siebie poglądem materialistycznym – że mózg przekazuje następnie wrażenia do duszy.

Odbiór wrażeń wizualnych przez narząd wzroku nie jest bierny: oko dostosowuje się do postrzeganych obrazów w taki sposób, by maksymalnie zoptymalizować jakość percepcji. Ilość promieni przepuszczanych przez tęczówkę zależy od dystansu pomiędzy widzianym obiektem a okiem (a według Chambersa także od szybkości poruszania się tego obiektu): im bliżej znajduje się widziany przedmiot (i im bardziej jest statyczny, jak twierdzi Chambers), tym mniej promieni dociera w głąb oka. W zależności od odległości danego obiektu od osoby postrzegającej źrenica skurcza się i rozkurcza, soczewka spłaszcza się lub uwypukla, przestrzeń miedzy siatkówką a soczewką zmniejsza się lub zwiększa. W przypadku obserwacji przedmiotów bardzo odległych, mięśnie proste spłaszczają oko w taki sposób, by siatkówka, przybliżając się do soczewki, otrzymała więcej promieni. Odwrotnie dzieje się, gdy postrzegany przedmiot znajduje się w bliskiej odległości: wtedy mięśnie skośne uwypuklają oko, a siatkówka oddala się od soczewki i odbiera mniejszą ilość promieni. Nieodpowiedni kształt soczewki, który, powodując jej trwałe nadmierne lub niedostateczne przybliżenie do siatkówki, deformuje wizję, stanowi główną przyczynę daleko- lub krótkowzroczności.

Zagadnieniem wyjątkowo interesującym osiemnastowiecznych myślicieli jest to, w jaki sposób obrazy postrzegane przez dwoje oczu dochodzą do mózgu w formie pojedynczej wizji. Za Galenem uczeni wskazują nerw wzrokowy jako miejsce scalenia podwójnych sygnałów, lecz szczegóły dotyczące zachodzenia tego procesu pozostają w sferze domysłów.

Oko: różnorodność

Zarówno Cyclopaedia Chambersa, jak i Wielka Encyklopedia Francuska udokumentowują, że w XVIII w. posiadano dość gruntowną wiedzę na temat odmienności budowy i funkcjonowania oka różnych istot. W obu kompendiach szeroko omówione są kwestie przystosowania narządu wzroku do środowiska życia (szczególnie u ptaków i ryb).

Według Wielkiej Encyklopedii Francuskiej fizjologia oka stanowi jeden z czynników, który decyduje o geniuszu malarza: posiadanie oczu o dużej wrażliwości czyni artystę lepszym kolorystą. Ponadto właściwości narządu wzroku uwarunkowują przyjemność wizualną: dany układ kolorów podoba się patrzącemu dlatego, że odbicie postrzeganych barw w głębi siatkówki jego oka tworzy harmonię.

Źródła

• Anonim; „Plaisir (Morale)”, [w:] Denis Diderot (red.); „Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers”; Paris 1765, t.12[dostępne także na stronie:] http://fr.wikisource.org/wiki/L%E2%80%99Encyclop%C3%A9die/Volume_12#PLAISIR
• Anonim; „Vision”, [w:] Denis Diderot (red.); „Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers”, Paris 1765, t.17[dostępne także na stronie:] http://fr.wikisource.org/wiki/L%E2%80%99Encyclop%C3%A9die/Volume_17#VISION.2C_APPARITION
• Chambers Ephraim; „Eye”, [w:] tegoż; „Cyclopaedia”, London 1728, t.1[dostępne także na stronie:]http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=turn&entity=HistSciTech.Cyclopaedia01.p0743&id=HistSciTech.Cyclopaedia01&isize=M&q1=eye
• Chambers Ephraim; „Seeing”, [w:] tegoż; „Cyclopaedia”, London 1728, t.2[dostępne także na stronie:]http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=turn&entity=HistSciTech.Cyclopaedia02.p0703&id=HistSciTech.Cyclopaedia02&isize=M
• Chambers Ephraim; „Vision”, [w:] tegoż; „Cyclopaedia”, London 1728, t.2[dostępne także na stronie:]http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=article&id=HistSciTech.Cyclopaedia02&did=HistSciTech.Cyclopaedia02.i0053&q1=vision
• Jaucourt Louis de; „Oeil”, [w:] Denis Diderot (red.); „Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers”, Paris 1765, t 11[dostępne także na stronie:] http://fr.wikisource.org/wiki/L%E2%80%99Encyclop%C3%A9die/Volume_11#OEIL
• Kierul Jerzy; „Kepler”; Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2007.

Artykuły powiązane

• Hanusiewicz-Lavallee, Mirosława – Oko w literaturze staropolskiej
• Kijak, Aleksandra – Oko podróżnika przełomu wieku XIX i XX
• Śniedziewski, Piotr – Kolor oczu w romantyzmie
• Trześniowski, Dariusz – Fizjologia naturalistyczna

Bibliografia

• 1
  ankiecie – Ankietę przeprowadziły następujące osoby: Bożena Matuszczyk i Adam Głaz na Lubelszczyźnie; Alina Kwiatkowska, Jerzy Jarniewicz, Jarosław Płuciennik i Andrzej Skrzypiec w województwie łódzkim; Anna Cisło, Piotr Czajka i Andrzej Skrzypiec na Dolnym, Śląsku; oraz Izabela Berger, Magdalena Jaszczewska, Ewa Modrzejewska, Tomasz Nowosielski, Olga Sokołowska, Danuta Stanulewicz, Anna Uniszewska i Bronisława Zielonka na Pomorzu.
• 2
  Cyclopaedia – Dwutomowa encyklopedia autorstwa Ephraima Chambersa opublikowana w 1728 r. w Londynie. Zawarta w niej wiedza przedstawiona jest w 47 działach ułożonych w porządku alfabetycznym. Encyklopedia ta stanowiła inspirację dla „Wielkiej Encyklopedii Francuskiej” i doczekała się 18 wydań.