W przeciwieństwie do dzieł Prusa, który często celowo wprowadza w błąd swoich wykształconych na pracach fizjonomistów czytelników, w przypadku Orzeszkowej można zaufać danej przez nią fizycznej charakterystyce bohatera, „naszkicowane przy prezentacji postaci rysunki fizjonomiczne potwierdzają się potem w akcji, wizerunki patognomiczne – we wspomnieniach o przeszłości” (Bachórz 1987: 572-573). W […]
Orzeszkowa Eliza
39 wpisów
Odczytywanie przeżywanych przez bohaterów literatury drugiej połowy XIX wieku emocji ze zmian zaznaczających się na mapach ich ciał oraz śledzenie wpływu uczuciowości na doznania sensualne i procesy percepcyjne pozwala uznać, że pisarzom tego czasu są doskonale znane różne aspekty fizjologii i psychologii. Łączą się w związku z tym sprawność pisarskiej […]
Ciało ubogich ukazywane w tekstach realistycznych i naturalistycznych jest zwykle wyniszczone, osłabione, stare lub postarzałe przedwcześnie. Niszczy je głód, chłód, ciężka praca ponad siły, a często będąca ich skutkiem choroba. Są one nie tylko przypadkami indywidualnej biografii, ale także objawami złych warunków społecznych, w noweli Marii Konopnickiej czytamy o bohaterce, […]
Postać dziecka pojawia się na kartach utworów pisanych przez pozytywistów bardzo często, ale zdecydowanie najciekawsze ujęcia spotykamy w ich nowelistyce. Posługując się poetyką realistyczną, znajomością fizjonomiki i psychologii oraz wykazując empatyczną troskę o los dziecka, zainteresowanie procesem formowania się człowieka i jego orientacji w świecie, ówcześni pisarze kreślą zarówno obrazy […]
W literaturze pozytywistów zjawiska, które pozwalają mówić o widzeniu wewnętrznym – marzenia, zwidy, halucynacje, wizje, sny, wspomnienia, „widziadła” – są ważnym elementem realistycznego przedstawienia, podlegając jego regułom, a zarazem (zwłaszcza w późniejszej twórczości) stając się stymulatorem przekraczania jego ograniczeń ku ujęciom parabolicznym czy fantastycznym. Pokazywane są one jako codzienne doświadczenia […]
Związek wzroku i podmiotowości poświadczany wielokrotnie w tekstach pozytywistów opiera się przede wszystkim na przekonaniu, że oczy są zwierciadłem duszy, a spojrzenie na drugą osobę lub na wybrany element przestrzeni bywa sposobem wyrażania siebie, rozpoznawania innych i sytuowania się wobec nich. Sytuacje takie często służą ekspresji oraz przekazywaniuemocji bądź komunikacji […]
Proza Orzeszkowej jest bodaj najlepszą ilustracją pozytywistycznej nobilitacji dotyku jako sposobu skracania dystansu społecznego i przełamywania międzyludzkich barier. W tej mierze stanowi również najpełniejszą odpowiedź na wszechobecne w drugiej połowie XIX wieku hasła walki z rozwarstwieniem klasowym, majątkowym czy narodowym (asymilacja Żydów) – a zatem po prostu z wszelakimi przejawami […]
Pokazywanie ciała w ruchu oraz charakteryzujących bohaterów gestów należy do podstawowych strategii pisarzy posługujących się poetyką realistyczną i naturalistyczną. Na uwagę zasługują więc przede wszystkim te przykłady aktywności postaci, które okazują się szczególnie znaczące dla podejmowanej w utworach problematyki. Zarejestrowane przez pisarzy gesty bohaterów służą najczęściej powiadamianiu o ówczesnej obyczajowości. […]
Metafory tego typu – zwłaszcza frazeologizmy związane z pulsem, tętnem, sercem – młodopolska krytyka literacka odziedziczyła po pozytywizmie (ich rodowód jest oczywiście jeszcze starszy). I tak np. Piotr Chmielowski pisał o poezji: „owe tętnice silnie pulsujące” (Chmielowski 1985: 86), u Elizy Orzeszkowej „tętna i tchnienia” odnoszą się do inspiracji czerpanych […]
Zmysł wzroku to najistotniejszy spośród sensualnych perceptorów służących poznawaniu świata w twórczości Orzeszkowej. Pisarka uprzywilejowała obrazowe walory literatury, choć zakres jej wiedzy w dziedzinie sztuk plastycznych nie był rozległy, do tego ukształtowany pod wpływem estetycznego tradycjonalizmu (Olkusz 1998). W studium O powieściach T.T. Jeża z rzutem oka na powieść w […]