Zapolska – cisza/dźwięk, słowo/milczenie

Gabriela Zapolska w swojej twórczości pyta o kobietę, stąd też jej bohaterkom odebrana zostaje kategoria oczywistości. Poszukując nowego wzoru kobiecości, pisarka każe im porzucić role akceptowane społecznie i poszukiwać własnej tożsamości. Jednym z aspektów tych poszukiwań staje się język, jakim mówią bohaterki. Ich słowom Zapolska przygląda się ze szczególną uwagą, ale też nie traci z pola widzenia języka mężczyzn, zdając sobie sprawę z faktu, że jest on kulturowym nośnikiem różnic pomiędzy kobietą i mężczyzną. Podejrzliwość wobec słowa staje się w twórczości Gabrieli Zapolskiej jednym z najważniejszych sposobów budowania refleksji na temat reguł i mechanizmów kultury patriarchalnej, pozwala jej też wskazać na język jako system opresywny wobec kobiety.

Słowo nie jest neutralne, staje się sygnaturą płci. Kobiety mówią inaczej niż mężczyźni. Ich język pisarka rozpoznaje jako osobny i osobliwy. Osobny wobec męskiego, osobliwy zaś ze względu na pełne sprzeczności wewnętrzne zróżnicowanie. Niektóre bohaterki mówią językiem silnie zsubiektywizowanym, nastawionym na kontakt, cielesnym; mówią ukradkiem, jakby nie wprost. Preferują wolną grę skojarzeń, pieszczotliwe konkluzje, mają też skłonność do słów migotliwych, rozmytych znaczeniowo. Wypowiadane przez nie zdania są urwane, zawieszone, niedokończone, często wymagają dopełnienia. Bywa, że realizuje się ono nie na poziomie języka, wykracza poza mówienie i sens właściwy zdania zyskują dopiero w mimice i gestykulacji. Powstaje w związku z tym organiczny niejako związek pomiędzy słowem i ciałem; to, co w języku niedopowiedziane, naznaczone przemilczeniem, jest uwyraźnione gestem, dopowiedziane przez ciało. Taka właśnie somatyczność języka charakteryzuje bohaterkę noweli Żabusia z cyklu Menażeria ludzka – zdrada, której dopuszcza się Żabusia, w słowie zamaskowana, ujawnia się dopiero w mimice, geście, spazmach śmiechu. Podobna zależność dotyczy bohaterki noweli Koteczek, z tą jednak zasadniczą różnicą, że to ona jest ofiarą zdrady, a bezradność bohaterki wobec tego faktu również wykracza poza język – słowa jej zamierają, zmierzają ku ciszy.

Taki rytm języka bohaterek staje się regułą w wielu tekstach Zapolskiej. Ich słowa ciążą ku ciszy. Cisza to jednak niezwykła, sensualna, nabrzmiała znaczeniem i sensem. Jest ona o wiele wymowniejsza niż rozmowy, które bohaterki prowadzą. Słowo kłamie ciału, unieważnia zmysły, służy pozorom i konwenansom. Podszyta sensualnością cisza staje się więc figurą kobiecej tożsamości. Milczenie bohaterek nabiera cech substancjalnych, gęstnieje i – tym samym – rozrywa niejako linearny porządek wypowiedzi, w międzysłownej pauzie sytuuje najistotniejsze znaczenia:

Pisarka zauważa, że milczenie przyjmuje różne stany skupienia i najczęściej kobieta komunikuje własną autentyczność w granicznych, skrajnych jego odmianach, to jest w chwili, kiedy cisza/niedomówienie/pauza gęstnieje w westchnienie/szept/płacz/jęk/spazm, jak w przypadku bohaterki Fin-de-siècle’istki:

Autentyczność, odebrana przez język, zostaje zawłaszczona przez ciało i uwolniona dzięki zmysłom. Tylko takie momenty graniczne, w których cisza ulega skondensowaniu, somatycznemu zagęszczeniu, tylko takie formuły językowej ekspresji komunikują kobietę prawdziwą, wydobywają ją z getta językowej poprawności. Główna bohaterka powieści Córka Tuśki – Pita Żebrowska, w momencie przekroczenia progu intuicyjnie rozpoznanej kobiecości, dostaje ataku histerii – krzyk i spazm zabijają w niej dziecko, powołując do życia kobietę. Ekstatyczna, zmysłowa ekspresja języka, staje się aktem wtajemniczenia i pierwszą artykulacją kobiecości:

Bohaterki Zapolskiej nadzwyczaj często uciekają więc w histerię czy nawet w szaleństwo, chronią się w krzyku, spazmie, jęku (pomiędzy słowem a ciałem) – wtedy właśnie komunikują własną tożsamość, niemożliwą przecież do zwerbalizowania, niezrozumiałą w skrajnych przypadkach nawet dla nich samych – nędznych pensjonariuszek szpitala dla obłąkanych. Zapis takiego tajemniczego misterium kobiecości, sytuującego się na granicy biologii i kultury, krzyku i milczenia, daje Zapolska w swojej paryskiej relacji ze szpitala w Salpêtrière:

Kulturowa szkoła konwenansu pozwala kobiecie, za pośrednictwem słowa, komunikować akceptowaną społecznie rolę. Matka Pity Żebrowskiej staje się nauczycielką językowej poprawności, nie pozwala dojrzewającej dziewczynie na pytanie, zdziwienie, zachwyt, ponieważ niepokojąco deformują one neutralne słowo salonowej konwersacji, sytuując się na granicy zmysłowych doświadczeń. W wielu swoich powieściach opisuje pisarka mechanizm zawłaszczenia przez język. W Przedpieklu młode mieszkanki pensji, ciągle obserwowane, podsłuchiwane, podglądane, poddawane są tresurze języka za pomocą wtrącenia ich w niewolę cytatu. Uczy się je, że wygodnym i zapewniającym społeczną akceptację sposobem komunikacji jest posługiwanie się słowem cudzym, okaleczonym w swej spontaniczności, znaczeniowo zdeformowanym. W ten sposób język kobiet obfituje w słowa zapożyczone, skazane na cudzysłów, ocenzurowane. Niewola cytatu zręcznie uruchamia mechanizm tłumienia – kobieca tożsamość zostaje wyrugowana ze słowa i jeżeli pojawia się w językowej ekspresji bohaterek, to sytuuje się w przestrzeni szeptu – pomiędzy słowem a milczeniem. Tu właśnie chroni się – paradoksalnie – hałaśliwa, niepokojąca dojrzewające dziewczęta, kobiecość:

Zapolska pokazuje, że ucieczka z cytatu, z kulturowo akceptowanego uwięzienia w cudzym słowie, nie jest możliwa. Bohaterka Fin-de-siècle’istki, podejmując ryzykowną próbę zdefiniowania samej siebie, dokonuje serii przeobrażeń, między innymi w sferze języka. Jej poszukiwania skazane są jednak na klęskę, ponieważ nie potrafi wydostać się z niewoli cudzego słowa – wybierając niewolnicze w nim schronienie, rezygnuje tym samym z poszukiwania autentycznej ekspresji:

Język mężczyzn w twórczości Zapolskiej, w odróżnieniu od języka kobiet, nie jest wewnętrznie zróżnicowany, dynamiczny, pełen sprzeczności. Sposób mówienia bohaterów, posługiwanie się słowem, demaskuje ich kondycję jako kreatorów i użytkowników zniewalających kobiety komunikacyjnych mechanizmów kultury. Język mężczyzn jest logiczny, uporządkowany, systemowy; charakteryzuje go też swoiście pojęta retoryczność i koturnowość – jest strukturą niepodatną na niepokój zmysłów i emocji, całością pozbawioną wewnętrznych skaz i pęknięć. Seweryn, bohater noweli Kukułka z przywoływanego już cyklu Menażeria ludzka, nawet w momencie wzburzenia zachowuje jasność myśli (Budrowska 1995) i dyscyplinę precyzyjnego ich formułowania. Konwulsyjność kobiecego mówienia uwyraźnia spokojną frazą męskiej wypowiedzi: „Gdy ona konała, on zdołał odnaleźć w głosie tak spokojne, obojętne tony!…” (Zapolska 1957a: 313) Jeśli w wypowiedziach mężczyzn pojawiają się: migotliwość znaczeń, niedomówienia, niejednoznaczności, nie bywają one wyrazem zagubienia w słowie czy bezradności wobec niego, lecz elementem świadomie stosowanej strategii zakłamywania, językową maskaradą męskości, służącą chronieniu „zakazanych” doświadczeń intymnych.

Naznaczona kulturową kategorią męskości i kobiecości, dwubiegunowość językowego wymiaru świata w tekstach Zapolskiej, pozwala zapytać o językowe przyporządkowanie narracji. Okazuje się, że wpisuje się ona w dychotomiczne rozwarstwienie – w prozie pisarki mamy bowiem do czynienia z kobietą-narratorką. Narracja jest tu nasycona emocjami, miejscami spazmatyczna, silnie zsubiektywizowana; cechuje ją fragmentaryczność i stylistycznie rozwichrzona. Taki sposób opisywania świata pozwala porzucić charakterystyczną dla dziewiętnastowiecznego pisarstwa kobiet powściągliwość i uwolnić, na poziomie słowa, zmysłowość kobiecego świata. Dzięki uwolnieniu kobiecej ekspresji pisarka antycypuje zasadnicze dla nowoczesnego dyskursu feministycznego pytanie, do kogo należy język. Narratorka Zapolskiej ostentacyjnie zrzuca więc „aksamitny kaganiec” – w strukturze tekstu ujawniony zostaje kobiecy „głos”.

Źródła

Źródła

• Zapolska Gabriela; „Córka Tuśki” (1907); cyt. za: Zapolska Gabriela; „Dzieła wybrane”; wybór i redakcja Jerzy Skórnicki i Tomasz Weiss, t.VIII, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957a, cytaty na s. 135, 313.
• Zapolska Gabriela; „Fin-de-siècle’istka” (1894); cyt. za: Zapolska Gabriela; „Dzieła wybrane”; wybór i redakcja Jerzy Skórnicki i Tomasz Weiss, t.IV, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1958a, cytaty na s. 22, 98.
• Zapolska Gabriela; „Koteczek” (1890); cyt. za: Zapolska Gabriela; „Dzieła wybrane”; wybór i redakcja Jerzy Skórnicki i Tomasz Weiss, t.XII, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1958b
• Zapolska Gabriela; „Kukułka” (1890); cyt. za: Zapolska Gabriela; „Dzieła wybrane”; wybór i redakcja Jerzy Skórnicki i Tomasz Weiss, t.XII, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1958c
• Zapolska Gabriela; „Listy paryskie II [Bal wariatek w Salpêtrière]” (1892); cyt. za: Zapolska Gabriela, „Publicystyka” cz.2, opr. Jadwiga Czachowska i Ewa Korzeniewska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa 1959, cytat na s. 82, 83.
• Zapolska Gabriela; „O czym się nawet myśleć nie chce” (1914); cyt. za: Zapolska Gabriela, „Dzieła zebrane”; wybór i redakcja Jerzy Skórnicki i Tomasz Weiss, t.IX, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957b, cytat na s. 17.
• Zapolska Gabriela; „Przedpiekle” (1889); cyt. za: Zapolska Gabriela; „Dzieła wybrane”; wybór i redakcja Jerzy Skórnicki i Tomasz Weiss, t.II, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957c, cytat na s.9.
• Zapolska Gabriela, „Żabusia” (1889); cyt. za: Zapolska Gabriela; „Dzieła wybrane”; wybór i redakcja Jerzy Skórnicki i Tomasz Weiss, t.XII, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1958d

Opracowania

• Borkowska Grażyna; „Cudzoziemki. Studia o polskiej prozie kobiecej”, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 1996.
• Budrowska Kamila; „Język kobiet i język mężczyzn w »Menażerii ludzkiej« Gabrieli Zapolskiej”; „Test. Pismo naukowe Wydziału Pedagogiki i Psychologii Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku” 1995, nr 1.
• Chałupnik Agata; „Sztandar ze spódnicy. Zapolska i Nałkowska o kobiecym doświadczeniu ciała”; Oficyna Wydawnicza Errata, Warszawa 2004.
• Janicka Anna; „Figury tożsamości. O języku bohaterek w prozie Gabrieli Zapolskiej”, w: „Literatura Młodej Polski między XIX a XX wiekiem” pod. red. Ewy Paczoskiej i Jolanty Sztachelskiej”; Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 1998.
• Kłosińska Krystyna; „Ciało, pożądanie, ubranie. O wczesnych powieściach Gabrieli Zapolskiej”; Wydawnictwo eFKa, Kraków 1999.

Artykuły powiązane

• Korwin-Piotrowska, Dorota – Białoszewski – cisza
• Janicka, Anna – Zapolska – płeć spojrzenia
• Korwin-Piotrowska, Dorota – Białoszewski – cisza (aspekty lingwistyczne)
• Lisecka, Małgorzata – Afekt i muzyka
• Junkiert, Maciej – Teoria poezji i ciszy u Norwida