Potocki – dotyk

„Choć chodzi, stoi, siedzi, dotyka człek wszędy” (Potocki 1987b: 337) – zauważa Potocki w jednej z swych fraszek i chyba oczywistości tej obserwacji należy przypisać raczej nikłe zainteresowanie w jego poetyckiej refleksji tym najpośledniejszym ze zmysłów. Poeta dzieli ze współczesnymi sobie przekonanie o najniższym miejscu „grubego” dotyku w zmysłowej hierarchii. Jako nadto konkretna, a przez to nie warta szerszej refleksji droga poznania świata, jest on najsłabiej reprezentowany w moralnych bądź epistemologicznych rozważaniach poety, zajmując ich margines. Jednak właśnie ta sensualna konkretność – namacalność – stanowi źródło wielu dosadnych porównań i obrazów składających się na obszerną, satyryczną część spuścizny autora Ogrodu nieplewionego.

Tactus to dla poety z Łużnej doznania miękkości, przykrej niewygody czy bólu, akty chwytania i zaciskania ręki na pochwyconym, gromadzenia dóbr i „gmerania w złocie”, wreszcie – „cielesna pieszczota” i „nierządne dotykanie”. Erotycznych „lubości” związanych z dotykiem domyślić się możemy tylko z moralistycznego w intencji opisu wesołej „Panny Dotknienie”, jednej z alegorycznych bohaterek młodzieńczej polemiki Potockiego z Światową rozkoszą Hieronima Morsztyna. Panna owa:

Wacław Potocki : Rozkosz światowa. Rozkosz duchowna: 57

Jeśli też w taniec idzie, bo nazbyt wesoła,

A ściśnie jej kto rączkę, pewnie nie zawoła,

Albo trzewik zastąpi, albo na obrocie

Obłapi, pocałuje, nie ma to w sromocie.

Albo też więc za stołem siedząc barzo rada

Pośle rączkę w piastuny do pana sąsiada.

Albo kolankiem trąci, byle kto choroszy,

Wszytko to ujdzie, wszytko to wolno Rozkoszy.

Podobnych opisów brak w późniejszej twórczości łużeńskiej, w której subtelny dyskurs erotyczny jest praktycznie nieobecny, a zastępuje go obyczajowa satyra, rzemieślniczo-zoologiczne epitalamia i dowcipne epigramaty z ich specyficznie dobranymi bohaterami w postaci cudzołożnych żon, nierządnych panien, rozwiązłych dwórek i dziewek służebnych oraz iście po włosku rozpustnych mężczyzn. Obrazy ściskania rączki, pocałunków w tańcu lub trącania kolankiem zastąpi więc „siąganie” pannie w tańcu „do rozporka” przez pijanego żołnierza (Potocki 1987b: 253) czy skarga dziewczyny, że ktoś jej „coś […], gdy ręce trzymała za sobą,/ włożył w garść” i nie był to, wbrew tłumaczeniom winowajcy palec, czego dobrze świadoma była panienka, zapewniając swoją ochmistrzynię, iż wie doskonale „co palec, co pyje” (Potocki 1987a: 357).

Grzechem dotyku jest nie tylko rozwiązłość, ale także chciwość, cnotami zaś czystość wraz z hojnością, których znakiem staje się w Rozkoszy światowej wizerunek kobiety, uleczonej z upływu krwi przez dotknięcie szat Chrystusa (Potocki 1911a: 68). Charakterystyczną u Potockiego figurą niespełnionych ludzkich nadziei i gorących chęci jest przebudzenie po śnie, w którym chwytało się, trzymało, a nawet zaciskało dłoń na nieistniejących, upragnionych dobrach. Wizerunkiem zawodu jest próżna ręka, jeszcze ściskająca powietrze w miejsce urojonego złota i kosztowności, które oszukały w sennym marzeniu ludzkie nadzieje, kierując je ku temu, co było zaledwie ułudą:

Wacław Potocki : Period VI: 492

Nie masz pewności; choć kto w ręku trzyma,

Niechaj nie wierzy: mocno li ją zżyma,

Wyśliźnie rybą; sfolguje li w dłoni,

Ptakiem uleci, co go nie dogoni.

Ból dzięki pamięci ciała ma wymiar wychowawczy. Należy dlatego kijem bić złe sługi, a małe dzieci karać prętem, choć dorosłe już jedynie słowami (Potocki 1915: 435-436). Narrator Nowego zaciągu sam prosi Chrystusa, bitego podczas męki „wszeteczną dłonią” (Potocki 1698: 64), by wychodzący z Jego ust miecz obosieczny – słowo – siekło jego wszelkie narowy i afekty (Potocki 1698: 46). Poucza także czytelnika, by policzkował własne ciało, kiedy tylko zaczyna ciągnąć do grzechu. „Daj sercu po pysku” – zachęca, podsumowując utyskiwanie na powierzchowność nabożeństwa wiernych, którzy „serce, pozwalając na wszelki grzech, głaszczą” (Potocki 1698: 52-53). W kategoriach cielesnych opisywany jest przez poetę także ból duchowy – cierpienie wywołane ranami duszy. Najdotkliwsze z nich zadawane są przez tknienie śmierci, która zabierając najbliższych kaleczy wszystkie zmysły i „tyka, gdzie najbardziej boli” (Potocki 1987c: 492).

Opozycja miękkości i twardości najsilniej zaznacza się u Potockiego w epickich obrazach Wojny chocimskiej, konfrontujących miękkich, lśniących od złota Turków z „żelaznymi” Sarmatami. Wybrzmiewa także w dygresyjnych refleksjach wyrażających ideę pejoryzacji dziejów i wpisane w nią moralne przemiany samych Polaków, którzy odstępują dawnej surowości przodków i wolą zdobić się w delikatne szaty niż, pielęgnując bohaterskie cnoty, zakładać twardą zbroję:

Wacław Potocki : Wojna chocimska: 102-103

Nie łoże, nie łabęcie mchy, nie miękkie szaty

Przodki nasze, a stare zdobiły Sarmaty.

Ziemia łóżko, barłóg mech, falandysz od festu;

Zwyczajnie karazyi, albo też breklestu,

Na kurty zażywano, co większa, obok cię

Posadził, chocieś oszył safianem łokcie,

Największy pan: gdzie cnota rycerska nas braci,

Ani złotogłów, ani tam aksamit płaci.

Pójdź-że z nim do rynsztunku, najdziesz tam i krzesła,

Znajdziesz i marsowego zwierciadła rzemiesła:

Siodła one usarskie, on polerowany

Puklerz i tarcz, któremi ozdobił swe ściany,

Które, jeśli się kto w nie wpatrzy okiem zdrowym,

Wyrażają postaci, równe Gradywowym,

I dadzą met szpalerom; a nuż pełne gromu

Kirysy, jakiegoż nas nabawią soromu,

Którym dziś szaty ciężkie, nie rzkąc twarde blachy,

Takeśmy się postrzygli z bohaterów w gachy!

Źródła

Źródła

• Potocki Wacław, „Fraszki” (powst. II poł. XVII w.), [w:] tegoż, „Dzieła”, t. 1, oprac. Leszek Kukulski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987a.
• Potocki Wacław, „Moralia” (powst. II poł. XVII w.), oprac. Tadeusz Grabowski, Jan Łoś, t. 2, Wydawnictwa Akademii Umiejętności w Krakowie, Kraków 1915.
• Potocki Wacław, „Ogród nieplewiony” (1907, powst. II poł. XVII w.), [w:] tegoż, „Dzieła”, t. 2-3, oprac. Leszek Kukulski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987b.
• Potocki Wacław, „Periody” (powst. II poł. XVII w.), [w:] tegoż, „Dzieła”, t.. 1, oprac. Leszek Kukulski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987c.
• Potocki Wacław, „Rozkosz światowa. Rozkosz duchowna” (powst. I poł. XVII w.), [w:] Jakub Teodor Trembecki, „Wirydarz poetycki”, t. 2, oprac. Aleksander Brűckner, Towarzystwo dla Popierania Nauki Polskiej, Lwów 1911.
• Potocki Wacław, „Wojna chocimska” (1850, powst. II poł. XVII w.), oprac. Aleksander Brűckner, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2003.

Analizowane i przywoływane w tekście utwory

• Potocki Wacław, „Fraszki” (powst. II poł. XVII w.), cyt. za: Potocki Wacław, „Dzieła”, t. 1, oprac. Leszek Kukulski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987a (lista cytowanych utworów: „Mędrochna”, cytat na s. 357).
• Potocki Wacław, „Moralia” (powst. II poł. XVII w.), oprac. Tadeusz. Grabowski, Jan. Łoś, t. 2, Wydawnictwa Akademii Umiejętności w Krakowie, Kraków 1915b (lista cytowanych utworów: „Kluczem drwa łupać. Siekierą drzwi otwierać”, cytat na s. 435-436).
• Potocki Wacław, „Ogród nieplewiony” (1907, powst. II poł. XVII w.), cyt. za: Potocki Wacław, „Dzieła”, t. 2, oprac. Leszek Kukulski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987b (lista cytowanych utworów z tomu 2: „Physicum axioma”, cytat na s. 337; „Żołnierz z panną w tańcu”, cytat na s. 253).
• Potocki Wacław, „Periody” (powst. II poł. XVII w.), [w:] tegoż, „Dzieła”, t.. 1, oprac. Leszek Kukulski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987c (lista cytowanych utworów: „Period VI”, cytat na s. 492)
• Potocki Wacław, „Rozkosz światowa. Rozkosz duchowna” (powst. I poł. XVII w.), cyt. za: Jakub Teodor Trembecki, „Wirydarz poetycki”, t. 2, oprac. Aleksander Brűckner, Towarzystwo dla Popierania Nauki Polskiej, Lwów 1911a, cytaty na s. 57, 68.
• Potocki Wacław, „Wojna chocimska” (1850, powst. II poł. XVII w.), oprac. Aleksander Brűckner, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2003, cytat na s. 102-103.

Opracowania

• Backvis Claude, „Panorama poezji polskiej okresu baroku”, pod red. Aliny Nowickiej-Jeżowej i Romana Krzywego, t. 1-2, Wydawnictwo Optima JG, Warszawa 2003.
• Backvis Claude, „Szczególna próbka historycznego eposu: „Wojna chocimska” Wacława Potockiego (1670)”, przeł. Elżbieta Radziwiłłowa, [w:] tegoż, „Szkice o kulturze staropolskiej”, oprac. Andrzej Biernacki, Wydawnictwo PIW, Warszawa 1975.
• Brückner Aleksander, „Spuścizna rękopiśmienna po Wacławie Potockim”, t. 1-2, Nakład Akademii Umiejętności, Kraków 1898-1899.
• Cieszyńska Beata, „Okna duszy. Pięć zmysłów w literaturze barokowej”, Wydawnictwo Point, Bydgoszcz 2006.
• Czechowicz Agnieszka, „Różność w rzeczach. O wyobraźni pisarskiej Wacława Potockiego”, Instytut Badań Literackich, Warszawa 2008.
• Hanusiewicz Mirosława, „O »człowieku cielesnym« w poezji religijnej Wacława Potockiego”, [w:] Religijność literatury polskiego baroku, pod red. Czesława Hernasa, Mirosławy Hanusiewicz, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1995.
• Hanusiewicz Mirosława, „Święte i zmysłowe w poezji religijnej polskiego baroku”, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin 1998.
• Nowicka-Jeżowa Alina, „»Inwentarz podgórskich majętności«”, czyli wiersze Wacława Potockiego o kondycji ziemiańskiej”, „Roczniki Humanistyczne KUL” 2001, z. 1.
• Prejs Marek, „Interpretacja cyklu „Pieśni albo Treny od wiosny, lata, jesieni, zimy. Wobec tradycji czarnoleskiej”, „Roczniki Humanistyczne” 2001, z. 1.
• Rowińska-Szczepaniak Maria, „Z innej perspektywy. Hieronima Morsztyna i Wacława Potockiego udział w sporze o wartości”, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu” Filologia Polska, XXIX, 1991.
• Szczęsny Stanisław, „»Ogród« Wacława Potockiego. Epicka całość, malowidło świata, „Ogród. Kwartalnik” 1992, nr 1.
• Szczukowski Ireneusz, „»Wszyscy między śmiercią a żywotem wiszą«. Jeszcze raz o »człowieku cielesnym« Wacława Potockiego”, „Ogród. Kwartalnik” 2003, nr 3-4.
• Wiśniewska Halina, „Wartościowanie Turków w »Wojnie chocimskiej« Wacława Potockiego, „Przegląd Humanistyczny” 1997, nr 1.

Artykuły powiązane

• Czechowicz, Agnieszka – Potocki – węch
• Czechowicz, Agnieszka – Potocki – słuch i dźwięk
• Piotrowska, Agnieszka Ewa – Etymologia wyrazu dotyk, dotykać, dotknąć i pokrewnych