Kuśniewicz – ciało

Somatyczność w prozie Andrzeja Kuśniewicza odgrywa znaczącą rolę, stanowi istotne uzupełnienie prezentowanych w niej przekonań na temat człowieka, historii i kultury. Jednak twórczość autora Korupcji ma przede wszystkim charakter intelektualny, opiera się bardziej na refleksji, niż doświadczeniach sensualnych. Dramaty bohaterów książek Kuśniewicza rozgrywają się w znacznej mierze w obrębie świadomości i pamięci, a dominującą postawą wydaje się estetyzacja rzeczywistości. Człowiek w prozie Kuśniewicza jest uwikłany w ciało, miotają nim żądze i instynkty, ciało staje się przedmiotem opisu i refleksji, tematyzacji i zabiegów metonimicznych. Spojrzenie przez pryzmat somatyczności na twórczość autora Mieszanin obyczajowych pozwala więc dostrzec nowe problemy i wątki, które dotychczas umykały, były mniej eksponowane (Dziadek 2007).

Doświadczenia zmysłowe w utworach autora Nawrócenia pojawiają się w sposób przepracowany, ujęte w symboliczne obrazy, jako zapis fantazji, swego rodzaju sublimacyjny spektakl (inspiracja poglądami Freuda, Adlera) – przykładem może być mitologia seksualna bohatera W drodze do Koryntu:

Znamienna dla prozy Kuśniewicza jest postawa podglądacza – „Patrzenie na świat zewnętrzny jakby przez szybę akwarium” (Kuśniewicz 1977: 37). Kwestia cielesności nieustannie powraca w tej prozie, tkwiąc w niej niejako „podskórnie”, często w formie aluzji. Paradoksalnie technika mówienia o cielesności przy pomocy aluzji eksponuje znaczenie tego, co wydaje się odsunięte, nie wynika ona bowiem z pruderii, lecz wprost przeciwnie z chęci: obnażenia zakłamania i podkreślenia znaczenia właśnie tej sfery życia. Bohater „odkrywa”, że nie jest jedynym zapatrzonym w symbole huzara i Olli:

Podejście do ciała i sposób jego literackiej prezentacji w twórczości autora Witraża jest są wieloaspektowe. Przede wszystkim można w tym pisarstwie odnaleźć obrazy ciała erotycznego i ciała cierpiącego. Pisarza fascynuje zderzenie doświadczeń młodości i starości (W drodze do Koryntu ukazuje losy bohaterów począwszy od ich dojrzewania w rodzinnych okolicach Trójkąta Łąk po starość i upadek na francuskiej Riwierze; bohaterkami Witraża są: staruszka Taida i młoda dziewczyna Mado). We wczesnych utworach częściej niż w późniejszych somatyczność jest opisywana i tematyzowana. Zmysłowość w takich powieściach, jak W drodze do Koryntu czy Strefy (zwłaszcza w pierwszej części, zatytułowanej Znaki zodiaku), dopiero odkrywana przez młodych bohaterów (na co pozwala schemat powieści o dojrzewaniu i motyw inicjacji), okazuje się swego rodzaju spektaklem, grą, wiąże się ze wspólnotą zamieszkującą rodzinne okolice Trójkąta Łąk.

Cielesność zaskakuje, jest czymś co łączy jednostkę z innymi, ale także uświadamia jej osobność. Fizyczność w prozie Kuśniewicza jest także ograniczeniem, swego rodzaju ciężarem. Ciało determinuje życie, szczególnie nie pozwala o sobie zapomnieć w chwilach choroby i bólu, poprzez dreszcze, gorączkę, poty zagarnia świadomość: „Byłem stale głodny. To trwa jednak – ten głód! Potrafi przetrwać samego człowieka. Taki obiekt bez twarzy, ale z głodem w środku. Jakże nieustępliwe było to ciągłe pragnienie, jak natrętne!” (Kuśniewicz 1977: 272). Wówczas bohaterowie utworów tego pisarza odczuwają własne ciało jako coś wrogiego (Tischner 2004: 296).

Kuśniewicz pokazuje różne sposoby ucieczki od obcego wewnątrz własnego „ja” – na przykład dla porucznika z Lekcji martwego języka ratunkiem przed cierpieniem fizycznym jest jego kolekcja. Coraz bardziej tracący siły fizyczne mężczyzna równocześnie z niezwykłym zapałem zbiera niemal wszystko: porcelanę, ikony, odpustowe oleodruki i makatki. W na pozór przypadkowym i chaotycznym zbiorze szczególną rolę odgrywają okazy związane z delectatio morosa – wyraz fascynacji, ale także „oswajania” tego, co nieuchronne – „opukiwania i oglądania” śmierci (Dutka 2005 a: 69–85). Najczęściej te próby ucieczki od obcego w sobie, od ciała i cierpienia okazują się bezskuteczne, gdyż – jak zauważa E. Lèvinas – można się schronić tylko przed tym, co zagraża z zewnątrz, nie ma natomiast ucieczki przed sobą, „ból wbija w byt” – „Cała dolegliwość cierpienia polega na niemożności ucieczki przed nim, na niemożności schronienia się w sobie, przeciwko sobie, na odłączeniu się od wszelkiego żywego źródła – na niemożności wycofania się” (Lévinas 2002: 287). Pisarz bada jednak nieustannie różne możliwości mentalnego pokonywania granic cielesności, odwołując się do kluczowej dla siebie kategorii „nierzeczywistej rzeczywistości” (Dąbrowski 1987). Pamięć, sztuka, wyobraźnia tylko chwilowo uwalniają w tej prozie od ciała, pozwalają rozszerzyć doświadczenia i doznania, pokonywać granice.

Ciało w prozie Kuśniewicza często jest uprzedmiotawiane, staje się nie tylko kostiumem w międzyludzkiej grze, ale także towarem. Ten wątek został szczególnie rozbudowany w powieści W drodze do Koryntu, stając się swego rodzaju impulsem do refleksji na temat zmian w kulturze współczesnej (Brach-Czaina 2000). Przedmiotem uwagi jest tu upublicznienie, sprzedaż ciała kobiecego. Pretekstem do pokazania takiego procederu są najpierw zamtuzy i lokale ze streaptizem, o których bohaterowie słyszą już w rodzinnych stronach, a bezpośrednio poznają w Wiedniu. Dolek i Jewhen przyczyniają się nawet do „upublicznienia” dziewczyny z okolic Trójkąta Łąk – Gerdy, która również występuje w jednym z takich miejsc. Ta prosta, wręcz prymitywna i bezwolna bohaterka w dalszej części powieści przemienia się w gwiazdę filmową – Sonię Ricci. Ciało aktorki przestaje być jej własnością, jest kształtowane i modelowane, dopasowywane do oczekiwań odbiorców – informuje o tym „rozkład godzin” gwiazdy, z którym zapoznają się bohaterowie:

Mężczyźni oceniają, i kształtują ciało kobiety, traktując je jak plastyczną masę, z której można stworzyć wymarzoną figurę (narzucają bohaterce dietę, ćwiczenia i masaże). Przedmiotowe podejście do ciała kobiecego widoczne jest także w innych powieściach Kuśniewicza. Z usług prostytutek korzysta bohater Witraża, w Lekcji martwego języka kobiety są „żywym mydłem” w łaźni, dostępnym za dodatkową opłatą. Jednak upublicznieniu i uprzedmiotowieniu podlegają również ciała mężczyzn. W zakończeniu powieści W drodze do Koryntu na swego rodzaju prostytucję skazany jest jeden z bohaterów – Jewhen najpierw pracuje jako żywa reklama (nosząc tablicę z informacją o środku na porost włosów), a następnie stara się sprzedać „awansem”, „na pniu” własny kościec: „Niestety, ani zakład anatomii uniwersytetu, ani przekupnie prywatni, których adresy uzyskaliśmy, ani kolekcjonerzy osobliwości nie reflektowali na tego rodzaju transakcję” (Kuśniewicz 1977: 268–269).

Częstą techniką reprezentacji ciała w prozie Kuśniewicza jest jego rozczłonkowanie (opisy kolejarek wiedeńskich w W drodze do Koryntu), sprowadzanie zwłaszcza kobiet do anatomicznych fragmentów: brzucha, ud, rąk. Ten groteskowy zabieg (Matuchniak-Krasuska 2007; Mojsak 2007)potwierdza zazwyczaj uprzedmiotawiający stosunek do drugiego. Na osobną uwagę zasługuje jednak twarz. Pisarz z jednej strony eksponuje cielesność twarzy (na niej uwidaczniają się oznaki starzenia), z drugiej traktuje tę część ciała jako coś więcej. Oblicze bywa pars pro toto całego człowieka, bohater W drodze do Koryntu uświadamia sobie śmierć przyjaciela, wówczas, gdy nie może dostrzec jego twarzy: „Patrzyły na mnie jego okulary, wypukłe, okrągłe szkła, za którymi nie było już niczego. Milczał patrząc na mnie tą pustką” (Kuśniewicz 1977: 273). Twarz może zdemaskować człowieka, obnażyć go (Kuśniewicz 1977: 11), ale także twarz umożliwia kontakt z innymi lub wprost przeciwnie uniemożliwia go, gdy staje się maską, grymasem. W twarzy ujawnia się prawdziwa kondycja człowieka. Jeden z bohaterów Eroiki – Christian, który na wskutek ran wojennych miał sparaliżowaną połowę twarzy, już za życia wydaje się martwy. Podobnie puste, wręcz martwe jest oblicze młodej dziewczyny – Gertrudy w Trzecim królestwie:

Adwokatowi twarz Gertrudy przypomina popularne jeszcze przed wojną maski gipsowe przedstawiające dziwaczne oblicza pozbawione oczu, którym barwiono na seledynowo wargi, „by uzyskać w pełni ten modny wówczas wyraz zepsucia, perwersji i cynizmu” (Kuśniewicz 1976: 38). Twarz-maska przemienia dziewczynę w produkt, odpowiedź na modę, znak nowoczesności pozbawionej tak „przestarzałych” atrybutów, jak wartości, przekonania, emocje.

Niepokojąca „mowa” ciała w prozie Kuśniewicza wiąże się z wpisanymi w nią koncepcjami antropologicznymi. Człowiek w tej twórczości jest istotą dramatyczną, przeżywającą dany czas, mając wokół siebie innych ludzi i ziemię jako scenę pod nogami (Tischner 2006), a ciało stanowi istotny element tego dramatu – tylko poprzez ciało człowiek ma udział w dramacie życia (Tischner 2004: 32). Zwrócenie uwagi na somatyczność w prozie Kuśniewicza prowadzi często do refleksji na temat kompleksów, ułomności, zagubienia jednostki, odczuwającej własną nietożsamość – niezadomowienie we własnych ciele obrazuje obcość w świecie. Ciało nie tyle jest tu narzędziem, które umożliwia spotkania z innymi, ile raczej zamyka i ogranicza jednostkę. Pisarz obnaża złudzenia kultury, że można przezwyciężyć ludzką fizyczność, a zatem i skończoność ludzkiego istnienia. Problem ten z różnych stron (współczesnej medycyny, czarnej magii i sztuki) został ukazany w Stanie nieważkości (Dutka 2005: 265–274). Z jednej strony rozbudowany wątek medyczny związany z zawałem serca i pobytem w sali reanimacyjnej obrazuje postęp współczesnej nauki, ale także odhumanizowany stosunek do ciała (wystawionego na widok innych, uprzedmiotowionego, nieustannie monitorowanego, badanego). Z drugiej strony właśnie to doświadczenie prowadzi do myśli o płytkości „nylonowego” świata, w którym lęki są jedynie zagłuszane przy pomocy różnego rodzaju „analgetyków” (Kołakowski 2003: 86–110). Cielesny aspekt intelektualnej prozy Kuśniewicza okazuje się bliski filozofii egzystencjalistycznej (mocno podkreślającej śmiertelność człowieka, wrzucenie w ciało, jego samotność).

Źródła

• Bator Joanna; „Metafory i metonimie płci”; [w:] „Ucieleśnienia II. Płeć między ciałem i tekstem”, red. Joanna Bator, Anna Wieczorkiewicz, Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2008.
• Brach-Czaina Jolanta; „Ciało współczesne”; „Res Publica Nowa” 2000, nr 11.
• Drwięga Marek; „Ciało człowieka. Studium z antropologii filozoficznej”; Księgarnia Akademicka, Kraków 2005.
• Dutka Elżbieta; „Infarctus myocardi i pytania o tożsamość w powieści Andrzeja Kuśniewicza pod tytułem „Stan nieważkości””; [w:] „Między literaturą a medycyną. Literackie i pozaliterackie działania środowisk medycznych a problemy egzystencjalne człowieka XIX i XX wieku”, pod red. Eugenii Łoch, Grzegorza Wallnera, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2005.
• Dutka Elżbieta; „Lekcje i kolekcje. O „Lekcji martwego języka” Andrzeja Kuśniewicza”; [w:] „Proza polska XX wieku. Przeglądy i interpretacje”, tom 1 pod red. Mariana Kisiela przy współudziale Grażyny Maroszczuk, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2005 (Dutka 2005a).
• Dybel Paweł; „Dlaczego ciało? Rehabilitacja ciała i seksualności w dyskursie współczesnej filozofii i humanistyki”; [w:] „Ucieleśnienia II. Płeć między ciałem i tekstem”, red. Joanna Bator, Anna Wieczorkiewicz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2008.
• Dziadek Adam; „Soma i sema – zarys krytyki somatycznej”; [w:] „Literackie reprezentacje doświadczenia”, pod red. Włodzimierza Boleckiego, Ewy Nawrockiej, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2007.
• Kołakowski Leszek; „Obecność mitu”; Prószyński i S-ka, Warszawa 2003.
• Kuśniewicz Andrzej; „Korupcja”; Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1961.
• Kuśniewicz Andrzej; „Lekcja martwego języka”; (1977), cyt. za: „Lekcja martwego języka”, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1994.
• Kuśniewicz Andrzej; „Mieszaniny obyczajowe”; Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985.
• Kuśniewicz Andrzej; „Strefy”; Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971.
• Kuśniewicz Andrzej; „Trzecie królestwo” (1975); cyt. za: „Trzecie królestwo”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1976.
• Kuśniewicz Andrzej; „W drodze do Koryntu” (1964); cyt. za: „W drodze do Koryntu”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1977.
• Kuśniewicz Andrzej; „Witraż” (1980); cyt. za: „Witraż”, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1982.
• Lévinas Emmanuel; „Całość i nieskończoność. Esej o zewnętrzności”; przeł. Małgorzata Kowalska, wstęp
• Matuchniak-Krasuska Anna; „Deformacja ciała w sztuce groteskowej”; [w:] „Ucieleśnienia. Ciało w zwierciadle współczesnej humanistyki. Myśl – praktyka – reprezentacja, pod red. Anny Wieczorkiewicz, Joanny Bator, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2007.
• Mojsak Kajetan; „Ciało groteskowe. O ciele i cielesności w dwudziestowiecznej grotesce literackiej”; [w:] „Ucieleśnienia. Ciało w zwierciadle współczesnej humanistyki. Myśl – praktyka – reprezentacja, pod red. Anny
• Rembowska-Płuciennik Magdalena; „Soma”; [w:] tejże, „Poetyka i antropologia. Cykl podolski Włodzimierza Odojewskiego, Universitas, Kraków 2004.
• Tischner Józef; „Myślenie w żywiole piękna”; wybór i opracowanie Wojciech Bonowicz, Znak, Kraków 2004.
• Tischner Józef; „Filozofia dramatu”; Znak, Kraków 2006.

Artykuły powiązane

• Sobieska, Anna – Erotyzm a okrucieństwo
• Przymuszała, Beata – Myśliwski – cielesność a egzystencja