Emblemat

Emblemat jest słowem utworzonym od greckiego wyrazu émblēma oznaczającego „wstawkę” lub „wkładkę”. Początki gatunku łączą się ze słynnym dziełem Andrea Alciatusa Emblematum libellus z 1531 roku, które było zbiorem epigramatów o charakterze ekfrastycznym (opisy różnorodnych dzieł sztuki). Pierwszy wydawca dzieła Alciatusa zadecydował – wbrew zresztą intencji autora – o wydaniu tekstów wraz z rycinami i stworzył w ten sposób podwaliny gatunku, który zyskał ogromną popularność i rozwinął się w ciągu kolejnych wieków w niebywały sposób. Geneza gatunku powiązana z poglądami szkoły neoplatońskiej na temat poznawczych zalet sztuk plastycznych (Krzywy 2006: 203) mówi wiele na temat korespondencji sztuk i pod wieloma względami sięga aż do czasów nam współczesnych, w których związki obrazu i słowa stają się coraz silniejsze.

W przypadku tego gatunku słowo i obraz wchodzą ze sobą w nierozerwalny związek koegzystencji. Badacze relacji słowno-obrazowych w dobie staropolskiej mówią nawet o parawizualności, jako cesze dystynktywnej literatury staropolskiej (Dziechcińska 1982: 97). Obraz i słowo publikowane obok siebie oświetlały się wzajemnie, użyczając sobie nawzajem swoich walorów poznawczych i angażując w trakcie lektury w szczególny sposób zmysły czytelnika. Lektura nie mogła ograniczać się do odczytywania linearnego porządku pisma, ale cały jej przebieg polegał na sczytywaniu przekazu ikonicznego z przekazem werbalnym. Połączenie znaków naturalnych i sztucznych miało wzbogacać poznawcze walory dzieła. Pomiędzy słowem i obrazem zachodził szczególny rodzaj oscylacji, który opierał się na ich odrębności i wzajemnym zbliżaniu się do siebie. Miało to ogromny wpływ na sposób postrzegania i na samą interpretację tekstu, kreowało też sensualny model lektury. Zawarty w emblemacie obraz podlegał tekstualizacji, z kolei tekst był wizualizowany. Obraz i tekst były tu niczym recto i verso. Ekfrastyczny charakter emblematu opierający się na uobecnieniu czy unaocznieniu przedmiotu za pomocą słowa poetyckiego (opis) został dodatkowo wzbogacony za pomocą obrazu. Mówiąc o związkach obrazu i słowa Jean Luc Nancy zwraca uwagę na fakt, że: „Patrząc na obraz, zawsze go w pewien sposób tekstualizuję, a czytając tekst, obrazuję go” (Nancy 2003: 130). Opisując tę relację Nancy mówi również o tekstualizacji i równocześnie o aktualizacji, która jest powiązana ściśle z interpretacją (w tej zaś uczestniczy dusza i ciało, a więc forma i głębia, zaś samo interpretowanie polega na ożywianiu jako wcielaniu i wcielaniu jako ożywianiu, na ukształtowaniu głębi i zgłębianiu kształtu).

Emblematy w ciągu wieków swojego istnienia miały bardzo zróżnicowaną tematykę: początkowo służyły głównie celom dydaktycznym, a z czasem objęły szerokie pola ludzkiej egzystencji podejmując tematykę mitologiczną, religijną, refleksyjną i miłosną, ale też historyczną, okolicznościową, panegiryczną czy biograficzną.

Główne wyznaczniki formalne emblematu jako gatunku określił Jacobus Pontanus w Poeticarum institutionum libri III z 1594 roku. Emblemat składał się z trzech elementów: inskrypcji (inaczej: epigraf, motto lub lemma) zawierającej uogólniony sens całości, obraz (icon, imago lub pictura) oraz subskrypcja w postaci tekstu. Obraz stanowił „ciało” (corpus) emblematu, tekst poetycki był jego „duchem” (animus) zaś „duszą” (anima) była jego inskrypcja. W zbiorze Emblemata Zbigniewa Morsztyna powstałych ok. 1675-168 konstrukcja poszczególnych tekstów opiera się na inskrypcji zaczerpniętej z Biblii, którą rozwija tekst (poniżej Emblema 7):

Za pokrewną sztuce emblematycznej uznaje się ikonologię, której rozwój zaczyna się od edycji słynnego dzieła Cesare Ripy Iconologia przedstawiającego i opisującego pojęcia abstrakcyjne. Emblematyka i ikonologia – zdaniem Janusza Pelca (Pelc 2002: 196) – miały wspólnie wywrzeć ogromny wpływ na literaturę i sztuki plastyczne, kształtując sposób myślenia wielu twórców.

Wśród polskich twórców tego gatunku wymienić trzeba Jana Dantyszka, który pisał je w języku łacińskim In emblema Gattinarae (1531), Mikołaja Reja, który w Źwierzyńcu wykorzystał emblematy ze zbioru Alciatusa, a także Jana Kochanowskiego. Szczytowy okres rozwoju emblematyki przypada na okres baroku, a wśród najważniejszych twórców tego gatunku wymienia się: Andrzeja Maksymiliana Fredrę i jego Peristromata Regum (1660) pisane prozą po łacinie (zob. ilustracje poniżej), wspomnianego już Zbigniewa Morsztyna, Stanisława Herakliusza Lubomirskiego i jego Adverbia moralia (1688), kapitalne dzieło zawierające piętnaście emblematów z wykonanymi na zamówienie miedziorytami autorstwa Tylmana z Gameren (zob. ilustracje poniżej). W Adverbiach duże znaczenie miał również graficzny układ tekstu na stronicy (rozmiar czcionki, kursywa w inskrypcjach i wewnątrz subskrypcji), kompozycja samego tekstu opierała się na częstym powtarzaniu spójników, przysłówków lub przyimków: semper, cum, non, nec, in, ad, certa, incerta. Tak kunsztownie zbudowane teksty oddziaływały na różne zmysły czytelnika, który zmuszony był te teksty widzieć i słyszeć.

Schyłek tego gatunku w literaturze polskiej przypada na połowę wieku XVIII.

Artykuły powiązane

• Dziadek, Adam – Carmina figurata
• Dziadek, Adam – Logogryf
• Dziadek, Adam – Tautogram
• Dziadek, Adam – Technopaegina
• Dziadek, Adam – Versus quadratus
• Dziadek, Adam – Wiersz labiryntowy
• Dziadek, Adam – Wiersz kratkowy
• Przybyszewska, Agnieszka – Poezja konkretna