Percepcja estetyczna jest w estetyce związana ze zmysłem smaku, władzą pozwalającą na doznanie przyjemności wyższego rzędu. Immanuel Kant oddziela smak wyłącznie zmysłowy od smaku refleksyjnego. Warunkiem zaistnienia tego drugiego jest bezinteresowność dająca upodobanie w tym, co piękne, wzniosłe, harmonijne. Nie każde zmysłowe doznanie jest estetyczne – jedynie to niezależne od pożądania oraz użyteczności. „Smak, któremu do upodobania potrzebna jest domieszka powabu i wzruszeń, a co więcej taki, który czyni z nich kryterium swych pochwał, jest zawsze jeszcze barbarzyński” (Kant 1986: 94). Smak estetyczny jest też niezawisły od postawy badawczej, etycznej oraz nastawienia praktycznego. Kontemplacja estetyczna zasadza się na zmysłach dystansu: wzroku i słuchu.
Na gruncie polskiej estetyki systematyczną teorię przeżycia estetycznego sformułował Roman Ingarden. W jego ujęciu percepcja jakości zmysłowych w dziele malarskim jest wstępem do uformowania właściwego dzieła sztuki (obrazu), dzieło zaś jest tworem świadomości – istnienie świata realnego zostaje zawieszone (Ingarden 1966: 72). Emotywno-kognitywne akty świadomości pozwalają odbiorcy opuścić świat rzeczy i przenoszą go w pozaczasowy świat wartości. Władysław Tatarkiewicz używa pojęcia „skupienie estetyczne”. Jest ono bliższe oglądowi teoretycznemu, radykalnie przeciwstawione podejściu praktycznemu. Mówi też o marzeniu, które charakteryzuje postawę dyletantów, nie doprowadza jednak do przeżycia piękna, chociaż dzięki marzeniu dzieło sztuki staje się bliskie patrzącemu.
Utrzymanie autonomii percepcji estetycznej rodzi jednak wiele trudności. Teorie smaku są formułowane w czasach powstawania publicznych muzeów sztuki, estetyka podobnie jak historia sztuki wyjaśnia szerokiej publiczności naturę sztuki (Welsch 2005: 3-5), jak też określa właściwy odbiór dzieła. Muzeum sztuki posiada zbiory z różnych epok, krajów i kultur, bardzo starannie aranżuje narrację historyczno-geograficzną. Podnoszona jest zatem waga kontekstu pozaestetycznego niezbędnego, by zaistniało przeżycie estetyczne. Muzeolodzy wskazują na kontekst ekspozycyjny: dzieło jest prezentowane jako element większej aranżacji przestrzennej, od której trudno w percepcji abstrahować, moment estetyczny i poznawczy splatają się ze sobą. Z kolei z perspektywy artystów wystawy muzealne czynią z dzieł przedmioty ideologicznej perswazji zacierając faktyczne intencje twórców. Pierre Bourdieu dowodzi, że instytucja nadaje wysoką rangę percepcji estetycznej, promuje edukację, by utrzymywać podział społeczeństwa na barbarzyńców i cywilizowanych.
Filozoficzna krytyka bezinteresowności zasadniczo odrzuca beznamiętność postawy estetycznej oraz wskazuje na pominięte komponenty percepcji. Mieczysław Wallis mówił o chceniu i pożądaniu (Wallis 2004: 120). Stanisław Ossowski włącza przeżycie estetyczne do szerszego zakresu przeżyć – kontemplatywnego życia chwilą, na które składają się „przyjemności zmysłowe (włącznie z przyjemnościami zmysłów niższych), ekstazy religijne, uniesienia erotyczne wszelkiego rodzaju, radość z zobaczenia kogoś bliskiego, »bezinteresowne« upojenie się triumfem” (Ossowski 1966: 275). To, co estetyczne, wykracza poza dziedzinę sztuki, dotyczy sytuacji życiowych w przypadku, gdy człowiek nie jest nakierowany na realizację jakiegoś celu. Carolyn Korsmeyer rehabilituje zmysły kontaktu: węch, smak i dotyk, wskazując na estetyczne walory żywności, w przygotowaniu i spożywaniu pokarmów odsłania funkcje religijne, kulturowe i artystyczne. Czyni to z pozycji feministycznej krytyki kultury, w hierarchii zmysłów wyższych i niższych widzi męską władzę sankcjonującą racjonalność, poznanie i obiektywizm, władzę kontrolującą emocje, wrażenia, ciało i subiektywizm (Korsmeyer 2008: 114).
Pragmatyści nie rozdzielają władz na poznawcze, etyczne i estetyczne, wedle Arnolda Berleanta percepcja jest dynamiczną relacją wszystkich zmysłów z otoczeniem, a uczestnictwo w nim angażuje naturalną i kulturową kondycję człowieka (Berleant 1992: 15-20). Doświadczenie estetyczne dzieła sztuki czy przyrody stanowi intensyfikację znanych człowiekowi doznań, jest powiązane ze sferą życia codziennego. Wyróżniona pozycja sztuki polega na tym, że modyfikuje ludzką percepcję, czyli konfigurację sensoryczno-emotywno-kognitywną, której modele nie są stałe, ale uwikłane w zależności kulturowe. Berleant zajmuje stanowisko pośrednie między esencjalistami a relatywistami. Zdaniem esencjalistów można uchwycić wartość estetyczną dzieła niezależnie od uwarunkowań kulturowych, co osiągnąć można dzięki określonemu treningowi. Zatem za pomyłki czy nawet chybioną percepcję estetyczną obarczyć można winą podmiot, który nie wyspecjalizował wzroku. Dla relatywistów percepcja ulega zmianie wraz z wzorcami kultury – według Marshalla McLuhana telewizja zmieniła percepcje zmysłową. Stanowisko to krytykuje Noël Carroll, przekonując o istnieniu różnicy między porządkiem biologicznym percepcji a znaczeniem nadawanym temu, co widzimy, „To bowiem, co widzimy w sensie dosłownym, wynika z biologii, a nie z kultury czy historii” (Carroll 2011: 162). Jednakże technologizacja wzroku, fakt, że oko jest uzbrojone w urządzenia techniczne, wpływa na szybkość oglądania i reagowania na obraz oraz na ogniskowanie widzenia, co również dotyczy słuchu. Powszechnie dostępne w przestrzeni publicznej i wykorzystywane przez artystów ekrany dotykowe przyczyniły się do technologizacji dotyku.
Percepcja estetyczna jako bezinteresowne upodobanie w tym, co piękne, w pewnym sensie zostaje zachowana jako odpowiednia dla percepcji sztuki dawnej. Została jednak rozszerzona o doznania innych zmysłów oraz powiązana z praktyką życia, a także pozbawiona normatywnego charakteru.
Źródła
- Berleant Arnold, „The Aesthetics of Environment”, Temple University Press, Philadelphia 1992.
- Carroll Noël, „Filozofia sztuki masowej”, przeł. Mirosław Przylipiak, słowo/obraz terytoria, Gdańsk, 2011.
- Ingarden Roman, „Studia z estetyki”, T. II, PWN, Warszawa 1966.
- Kant Immanuel, „Krytyka władzy sądzenia”, przeł. Jerzy Gałecki, PWN, Warszawa 1986.
- Korsmeyer Carolyn, „Gender w estetyce”, przeł. Anna Nader, Universitas, Kraków 2008.
- Ossowski Stanisław, „U podstaw estetyki”, PWN, Warszawa 1966.
- Wallis Mieczysław, „Wybór pism estetycznych”, Universitas, Kraków 2004.
- Welsch Wolfgang, „Filozofia i sztuka – wzajemne relacje”, przeł. Katarzyna Guczalska, [w:] tegoż, „Estetyka poza estetyką. O nową postać estetyki”, Universitas, Kraków 2005.
Artykuły powiązane
- Popczyk, Maria – Światło w muzeum
- Popczyk, Maria – Sensualne środowisko muzeum otwartego
- Popczyk, Maria – Cisza w muzeum
- Popczyk, Maria – Anestetyka w muzeum
- Kurc-Maj, Paulina – Ciało w muzeum – wygodne muzeum
- Popczyk, Maria – Zapach w muzeum
