Enargeia

W klasycznym systemie retorycznym i teoretycznoliterackim grecka kategoria enargeia jest jedną z podstawowych metod służących wizualizacji werbalnych przedstawień. Funkcja unaoczniania, traktowana w pismach teoretycznych jako konstytutywna własność kategorii, wyznacza jej określony kontekst w systemie teoretycznym. W retoryce enargeia przynależy do pokazowej odmiany stylu (genus demonstrativum), sytuowana jest wśród tzw. figur myśli, identyfikowana z Arystotelesowską zasadą przedstawienia unaoczniającego (pro ommaton poiein), kojarzona lub utożsamiana z pojęciami hypotyposis i ekphrasis, łączona z klasycznymi dyrektywami jasności (gr. sapheneia, łac. claritas) i przejrzystości (łac. perspicuitas) wypowiedzi artystycznej. W rezultacie łacińskiej recepcji terminologii greckiej ekwiwalentem pojęcia enargeia staje się termin evidentia oraz, odpowiadające regule wizualizacji, określenia typu ponere ante oculos, sub oculos subiectio, choć często, zarówno w pismach łacińskich, jak i w nowożytnych poetykach powstających w językach wernakularnych, zachowana zostaje oryginalna, grecka postać terminu. Pojęciami pokrewnymi enargei są łacińskie, retoryczne kategorie deskrypcyjno-demonstratywne demonstratio, descriptio, repraesentatio, wskazujące na mimetyczne (reprezentacyjne) walory kategorii oraz pojęcia illustratio, illuminatio, które odzwierciedlają etymologiczny i estetyczny związek enargei z właściwością jasności i zjawiskiem światła.

Genetyczna zależność terminu en-argeia od greckiego przymiotnika argos (jasny, błyszczący, srebrzysty, ale też prędki) decyduje o szerokich konotacjach terminu – enargeia wskazuje estetyczne wartości jasności i wyrazistości, ale jednocześnie łączy się z jakością ruchu i żywości. Semantyczna złożoność słowa enargeia odzwierciedla skomplikowany sens terminu. Pojęcie funkcjonuje bowiem w retoryce i poetyce w dwóch komplementarnych kontekstach – z jednej strony wiąże się z wyznaczanym mowie poetyckiej i retorycznej postulatem jasności i wyrazistości wypowiedzi, z drugiej z imperatywem zmysłowej „żywości”, realizowanym poprzez technikę wizualizacji językowych przedstawień.

Ścisła współzależność pomiędzy kategorią enargei a percepcją wizualną jest silnie eksponowana zarówno w antycznych, jak i w nowożytnych teoriach, które akcentują przede wszystkim unaoczniające i ilustracyjno-demonstratywne funkcje kategorii (związek enargei z naocznością eksponuje polski, XVII-wieczny teoretyk Maciej Kazimierz Sarbiewski). Jednocześnie teoretycy podkreślają działanie aktualizacyjne owej kategorii – np. Kwintylian (Inst.orat. IX, 2, 40-41) łączy enargeję z techniką metastasis¹Metastasis (łac. translatio temporum) – Transpozycja czasów gramatycznych w narracji polegająca na aktualizacji przedstawienia – prezentowaniu wydarzeń minionych i przyszłych w czasie teraźniejszym. Retoryczny chwyt mający wywoływać u odbiorcy wrażenie naoczności i bezpośredniej „obecności” przedstawienia. (łac. translatio temporum) – wyodrębniają funkcje emotywno-ekspresywne, a przede wszystkim zmysłową, wizualną sugestywność przedstawienia, będącą efektem aplikacji enargei. Głównym zadaniem językowego przedstawienia skonstruowanego wedle zasad enargei jest aktywizacja wewnętrznego zmysłu wzroku odbiorcy. Ideową podstawę teorii enargei stanowią bowiem antyczne założenia epistemologiczne, eksponujące uprzywilejowaną pozycję sensus oculorum oraz poznawcze funkcje wzroku traktowanego jako „zmysł najwybitniejszy” (Platon, Timaios 47 A-B; Arystoteles, O duszy 429a, O zmysłach i ich właściwościach 437a, Met. 980a 1-6).

Zgodnie z owymi założeniami najbardziej efektywną metodą angażowania intelektualnych i emocjonalnych władz odbiorcy okazuje się stymulacja wewnętrznego zmysłu wzroku i wyobraźni percypującego podmiotu, dokonywana za pomocą enargei – techniki językowej wizualizacji zmierzającej do wykreowania maksymalnie sugestywnych, zmysłowo wyrazistych obrazów werbalnych.

Kategoria wizualizacji – przedstawienia unaoczniającego (pro ommaton poiein) jako gwarancja sugestywności oraz emocjonalnej i perswazyjnej efektywności języka pojawia się już w Retoryce (1411b-1412a) Arystotelesa, gdzie zostaje skontaminowana z określaną mianem energeia zasadą aktywizacji (ożywiania) i dynamizacji przedstawienia. Podobna forma i brzmienie dwóch greckich kategorii – enargei i energei – w nowożytnej, europejskiej recepcji antycznych teorii doprowadzi do licznych terminologicznych konfuzji, wymiennego stosowania obu pojęć, pomieszania właściwych im funkcji i zakresów znaczeniowych, w końcu do identyfikacji obu terminów.

W poarystotelesowskiej myśli retorycznej (Dionizjusz z Halikarnasu, Demetriusz, Kwintylian, Cyceron) enargeia traktowana jest nie tylko jako instrument unaoczniania przedmiotu prezentacji, lecz również jako metoda zmysłowego „uobecniania” przedstawień przed oczyma słuchacza/czytelnika, który, dzięki technice pełnej wizualizacji i maksymalnej wyrazistości języka, ma stać się „naocznym świadkiem” opisywanych zjawisk. W procesie odbioru artystycznej wypowiedzi realizującej enargeję przedmioty prezentacji podpadają pod zmysły, zostają zmaterializowane, „uobecnione” przed oczyma imaginacji percypującego podmiotu, który jest niejako par force zmuszany do „optycznego” odbierania prezentowanych zjawisk.

Jedną z podstawowych metod identyfikowanych z uaoczniającą strategią enargei jest technika partykularyzacji czyli detalicznej deskrypcji, w teorii Demetriusza (O wysławianiu się 209-210)określona mianem akrybologii²Akrybologia – W retorycznej teorii Demetriusza (O wysławianiu się) kategoria służąca enargei. Oznacza deskrypcyjną precyzję, maksymalną szczegółowość, naoczność i zmysłowość opisu. Wzorcowymi realizacjami akrybologii są detaliczne deskrypcje Homera.. Jest to specjalna metoda sensualizacji przedstawienia polegająca na dążeniu do akrybii opisu, precyzyjnie i skrupulatnie oddającego wszelkie zmysłowe szczegóły reprezentowanych przedmiotów. Tego rodzaju „optyczna precyzja detali” (Manieri 1998: 133) traktowana jest jako źródło enargei również w, inspirowanej antycznymi koncepcjami, nowożytnej refleksji teoretycznej, gdzie jest szczególnie pożądana i zalecana w zastosowaniu do narracji epickiej (np. Torquato Tasso, Discorsi dell’arte poetica). Detaliczna deskryptywność i precyzja w odzwierciedlaniu zmysłowych aspektów reprezentacji jest jedną z dystynktywnych cech barokowego sensualizmu, łączącego strategię enargei i akrybologii z ambicją wykreowania syntezy różnorodnych wrażeń zmysłowych. Intensywna, dążąca do efektów synestezji, zmysłowość barokowego obrazowania niejednokrotnie zdradza właśnie tendencje akrybologiczne, które u współczesnego odbiorcy wywołują skojarzenia z estetyką znamienną dla horror vacui.

W teoriach późnorenesansowych i barokowych enargeia, pojmowana jako wizualizacja i partykularyzacja (detaliczność) opisu albo jako technika tworzenia „werbalnych obrazów”, zostaje zaadaptowana do realizacji nowych imperatywów estetycznych, otrzymuje dodatkowe funkcje i służy realizacji typowych dla baroku postulatów poruszenia (permovere), a przede wszystkim zadziwienia (admirare) odbiorcy. Enargeia odgrywa istotną rolę w procesie probabilizacji poetyckich fikcji, służąc uprawdopodabnianiu elementów fabuły utrzymanych w poetyce cudowności (meraviglia). W rezultacie zabiegów wizualizacji i partykularyzacji nawet najbardziej nieprawdopodobne elementy narracji zyskują niezbędny walor pozornego prawdopodobieństwa i w efekcie są przez odbiorcę, zwiedzionego pozorami zmysłowości, traktowane jako możliwe i wiarygodne. Naoczny wymiar zjawisk przedstawionych skrywa ich nieprawdopodobieństwo i fikcyjność pod pozorami wizualnej dostępności i sensualnej bezpośredniości.

W estetyce pojęcie enargei ulega eksterioryzacji, szczególnie wyraźnej w teoriach późnorenesansowych identyfikujących fundamentalną kategorię mimesis z przedstawieniem unaoczniającym czyli enargeją. Tego typu redukcja aktu mimetycznego do odtwarzania wizualnych aspektów rzeczywistości, wywołująca ostry sprzeciw niektórych późnorenesansowych teoretyków (m. in: Francesco Patrizi, Giraldi Cinzio, Paolo Beni), jest z jednej strony konsekwencją niefortunnego odczytania fragmentu Retoryki Arystotelesa (obecna w Retoryce kategoria energeia zostaje zamieniona na enargeia, zaś pojęcie kinesis-ruch zostaje odczytane jako mimesis), z drugiej – potwierdzeniem ogromnego znaczenia, jakie w dawnych teoriach przypisywano technice przedstawienia unaoczniającego i metodzie uzmysławiania językowych, mimetycznych wytworów.

Nowożytna eksterioryzacja terminu ma jednak jeszcze inny wymiar – pojęcie enargeia wykracza poza swój macierzysty kontekst retoryczny i teoretycznoliteracki. Kariera enargei w dawnej refleksji estetycznej odzwierciedla się również w teoriach pikturalnych. Teoretycy malarstwa (m. in.: Giovanni Aandrea Gilio, Samuel von Hoogstraten, Franciscus Junius) stosują terminy enargeia (lub energeia) na oznaczenie zmysłowej i emocjonalnej sugestywności dzieł malarskich, stwarzających złudzenie „obecności” i sensualnej bliskości prezentowanych na płótnie zdarzeń i przedmiotów (V. von Rosen 2000; T. Weststejin 2005). Aplikacje tego samego pojęcia do teorii literackiej i pikturalnej pokazują współzależność teoretycznych dyskursów w obu dziedzinach sztuki, a jednocześnie świadczą o nowożytnej popularności horacjańskiej formuły ut pictura poesis. Zalecana w teoriach literackich enargeia zadaje się być najskuteczniejszą metodą uzyskania parapikturalnych i parawizualnych efektów reprezentacji językowej.

Zdolność do tworzenia efektu enargei jest uzależniona od kreacyjnych dyspozycji artysty, a w szczególności od aktywności fantazji (gr. phantasia, łac. imaginatio), nierozłącznie związanej ze zmysłem wzroku i uznawanej za obrazotwórczą zdolność umożliwiającą artyście wykreownie sugestywnego obrazu werbalnego, który znamionować będzie enargeia (Pseudo Longinos, Kwintylian, Emanuele Tesauro). Kreacja enargei ma więc wymiar psychologiczny: wzrokowe impulsy ze świata zewnętrznego przyczyniają się do uaktywnienia fantazji twórcy, która jest w stanie stworzyć sugestywne wyobrażenia. Te zaś, przybrawszy formę językowego przedstawienia, w akcie estetycznej percepcji poruszają z kolei wewnętrzny zmysł wzroku i wizualną wyobraźnię odbiorcy.

Konsekwencją realizacji enargei w konstrukcji językowego przedstawienia jest parawizualność „werbalnego obrazu” i sensualność ekspresji generująca u odbiorcy wrażenie obecności (niektórzy badacze teorie związane z enargeją określają mianem „retoryki obecności” – rhetoric of presence) i zmysłowej „bezpośredniości” prezentacji. Enargeia, pojmowana jako wyrazistość, naoczność i żywość prezentacji służy kreacji specyficznego złudzenia literatury, które Roland Barthes określił niegdyś mianem l’efffet de réel.

Źródła

• Calboli-Montefusco Lucia, „Enargeia et energeia: l’evidence d’une démonstration qui signifie le choses en acte”, „Pallas”, 69 (2005).
• Cave Terence, „Enargeia. Erasmus and the Rhetoric of Presence in the Sixteenth Century”, „L’Esprit Createur”, 16 (1976), nr 4.
• Fowler D. P., „Narrate and Describe: The Problem of Ekphrasis”, ,,The Journal of Roman Studies”, 81 (1991).
• Lausberg Heinrich, „Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o literaturze”, oprac. Albert Gorzkowski, Wydawnictwo Homini, Bydgoszcz 2002.
• Manieri Alessandra, „L’immagine poetica nella teoria degli antichi. Phantasia ed enargeia”, Instituti editoriali e poligrafici internazionali, Pisa – Roma 1998.
• Niebelska-Rajca Barbara, „Enargeia. Teoria naoczności i żywości stylu w pismach Macieja Kazimierza Sarbiewskiego” w: „Wszystko tu najdzie, co wy macie w głowie. Świat prozy staropolskiej”, pod red. Agnieszki Czechowicz i Estery Lasocińskiej, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2008.
• Scholz Berhard F., „Ekphrasis and Enargeia in Quintilian’s Institutiones Oratoriae Libri XII” w: ,,Retorica movet. Studies in Historical and Modern Rhetoric in Honour of Heinrich F. Plett”, edited by Peter. L. Osterreich, Thomas. O. Sloane, Brill, Leiden 1999.
• Von Rosen Valeska, „Die Enargeia des Gemäldes. Zu einem vergessenen Inhalt des “Ut-pictura-poesis und seiner Relevanz für das cinquecenteske Bildkonzept”, „Marburger Jahrbuch für Kunstwissenschaft”, 27(2000).
• Weststeijn Thijs, „Rembrandt and Rhetoric. The Concepts of affectus, enargeia and ornatus in Samuel van Hoogstraten’s Judgement of His Master” w: „The Learned Eye. Regarding Art, Theory, and the Artist’s Reputation”, edited by Marieke van den Doel, Natasja van Eck, Amsterdam University Press, Amsterdam 2005.
• Zanker Graham, „Enargeia in the Ancient Criticism of Poetry”, „Rheinisches Museum für Philologie”, 124 (1981).

Artykuły powiązane

• Obremski, Krzysztof – Wzrok – „Obraz szlachcica polskiego Wacława Kunickiego z domu Bończa wystawiony”
• Dziadek, Adam – Hipotypoza
• Obremski, Krzysztof – Postaciowanie panegiryczne: August II Mocny
• Sobieraj, Tomasz – Wzrok w poetyce i estetyce realizmu i naturalizmu
• Gorczyńska, Małgorzata – Wizualne metafory w młodopolskiej krytyce literackiej
• Wójcik, Rafał – Sztuka pamięci
• Wójcik, Rafał – Jan Szklarek – „Opusculum de arte memorativa”
• Popiel, Barbara – Dźwiękowe figury retoryczne w polskich podręcznikach retoryki z XVI i XVII w.
• Popiel, Barbara – Zmysły w polskich podręcznikach retoryki z XVI i XVII w.
• Niebelska-Rajca, Barbara – Metafora w teorii konceptystycznej
• Niebelska-Rajca, Barbara – Poetyka cudowności

Bibliografia

• 1
  Metastasis (łac. translatio temporum) – Transpozycja czasów gramatycznych w narracji polegająca na aktualizacji przedstawienia – prezentowaniu wydarzeń minionych i przyszłych w czasie teraźniejszym. Retoryczny chwyt mający wywoływać u odbiorcy wrażenie naoczności i bezpośredniej „obecności” przedstawienia.
• 2
  Akrybologia – W retorycznej teorii Demetriusza (O wysławianiu się) kategoria służąca enargei. Oznacza deskrypcyjną precyzję, maksymalną szczegółowość, naoczność i zmysłowość opisu. Wzorcowymi realizacjami akrybologii są detaliczne deskrypcje Homera.