Zakres pola
W literaturze dotyczącej czasowników percepcyjnych wyróżnia się zazwyczaj trzy typy semantyczne predykatów (Apresjan 1995: 43-44, Paduceva 2000:189-190). Dwie grupy zawierają czasowniki opisujące percepcję z punktu widzenia osoby postrzegającej. Do jednej z nich należą predykaty zdarzeniowe oznaczające zdarzenie, w tym przypadku odbiór bodźca zmysłowego, które zachodzi bez udziału woli subiektu postrzegania (np. widzieć, słyszeć). W drugiej mieszczą się predykaty czynnościowe oznaczające zamierzone działania subiektu, których celem jest percepcja (np. patrzeć, słuchać). Ostatnią grupę stanowią czasowniki opisujące sytuację odbioru bodźca od strony postrzeganego obiektu (np. wyglądać, brzmieć). Za R. Grzegorczykową predykaty należące do tego typu semantycznego można określić jako nazwy wysyłania bodźca (Grzegorczykowa 2004: 62).
W polu semantycznym smaku istnieją wykładniki wszystkich wymienionych wyżej typów semantycznych, przy czym grupę nazw percepcji czynnej i grupę nazw wysyłania bodźca reprezentuje jeden wieloznaczny czasownik smakować (por. Jan smakuje wino – Wino smakuje jak ocet). Wykładnikami percepcji czynnej mogą być także leksemy próbować i kosztować (por. próbować zupy, kosztować ciasta). Do nazw percepcji biernej należy czasownik czuć – właściwy (por. Piotr czuje w zupie cebulę) i niewłaściwy (W zupie czuć cebulę).
Nazwy percepcji biernej
Podstawowymi leksemami opisującymi percepcję bierną są czasownik właściwy czuć (dalej oznaczany jako czuć1) oraz jego odpowiedniki dokonane (poczuć, wyczuć) – np. x czuje słodycz na języku; x poczuł w ustach smak krwi, x wyczuł w zupie pieprz. W polszczyźnie istnieje też czasownik niewłaściwy czuć opisujący odbiór bodźców smakowych przez nieokreślonego perceptora (dalej oznaczany jako czuć2), np. w sałatce czuć paprykę.
Predykat czuć1 implikuje trzy argumenty o rolach semantycznych subiektu – podmiotu doświadczającego, obiektu – przyczyny percepcji oraz, fakultatywnie, narządu postrzegania (Grzesiak 1983: 17). Pozycja subiektu może być wypełniona przez określenia ludzi i zwierząt, pozycja obiektu – przez określenia cech odbieranych smakiem lub produktów, których cechy są odbierane smakiem (por. czuć słodycz, czuć cebulę). Trzeci argument wskazuje na części ciała, na których znajdują się receptory smaku (por. czuć coś na języku, na podniebieniu, w ustach).
Czasownik czuć1 może odnosić się do trzech rodzajów percepcji: smakowej, węchowej i dotykowej, zwykle jednak kontekst pokazuje, którego zmysłu dotyczy dana wypowiedź. Jednoznacznie na odbiór bodźców smakowych wskazuje wystąpienie w roli obiektu postrzegania jakiejś cechy odbieranej smakiem, por. czuć gorycz, czuć smak poziomek. Informację o percepcji smakowej niesie również pojawienie się w zdaniu nazwy narządu postrzegania (por. czuć na języku cukierek), choć zdaniem R. Grzesiaka w tym przypadku należy mówić raczej o nakładających się na siebie wrażeniach smakowych i dotykowych, gdyż w jamie ustnej występują oba rodzaje receptorów (Grzesiak 1983: 18-19).
Czasownik czuć2, tworzy konstrukcje oznaczające potencjalność powszechnego odbioru wrażeń zmysłowych (np. w zupie czuć pieprz ‘każdy może czuć w zupie pieprz’). Predykat ten otwiera miejsca dla dwóch argumentów: obiektu – określenia cechy odbieranej smakiem lub produktu, którego cechy można odebrać smakiem, oraz miejsca percepcji – określenia potrawy, w której znajduje się postrzegany smakiem produkt (w cieście czuć smak surowej mąki, w sałatce czuć imbir).
Nazwy percepcji czynnej
W polszczyźnie istnieje kilka czasowników nazywających celowy odbiór bodźców smakowych (leksemy smakować, próbować, kosztować oraz ich odpowiedniki dokonane). Wśród nich za podstawowy należy uznać czasownik smakować, którego funkcją prymarną jest nazywanie czynności związanych z percepcją smakową. Pozostałe dwa leksemy mają także inne znaczenia w ogóle nie związane z odbiorem bodźców smakowych. Czasowniki smakować, próbować i kosztować otwierają obok siebie miejsce dla subiektu – wykonawcy czynności, obiektu – elementu rzeczywistości, na który skierowana jest czynność subiektu oraz, fakultatywnie, quasi-instrumentu – części ciała subiektu, za pomocą której czynność zostaje wykonana.
Subiektem czynności oznaczanych za pomocą czasowników smakować, próbować i kosztować mogą być ludzie i zwierzęta, które odbierają bodźce smakowe. R. Grzesiak twierdzi wprawdzie, że czasownik smakować jako nazwa percepcji czynnej ma w porównaniu z pozostałymi określeniami nieco ograniczony zakres, gdyż nie użyje się go w odniesieniu do zwierząt (Grzesiak 1983: 36). Wydaje się jednak, że zakwestionowane przez badacza zdania (Pies smakuje zupę, Kot smakuje potrawę) są dopuszczalne. Unikanie takich konstrukcji przez użytkowników języka wynika zapewne stąd, że w zdaniach tego typu czasownik smakować może oznaczać także ‘rozkoszować się smakiem czegoś’, a zatem wskazywać na czynność, która w rozumieniu dosłownym może być odnoszona wyłącznie do ludzi.
Obiekty, na które skierowana jest czynność subiektu, to ciała stałe i ciecze, przede wszystkim potrawy. Jako quasi-instrument pojawiają się nazwy części ciała, na których znajdują się receptory smaku, np. próbować językiem, smakować na podniebieniu/ w ustach.
Nazwy wysyłania bodźca
W polszczyźnie istnieje również czasownik ukazujący percepcję smakową od strony obiektu, którego cechy są postrzegane: smakować ‘mieć jakiś smak’. Ma on postać identyczną z czasownikiem percepcji czynnej, lecz różni się od niego strukturą predykatowo-argumentową. W zdaniach typu Lekarstwo smakowało gorzko obiekt postrzegania przechodzi na miejsce subiektu, a subiekt (osoba doświadczająca), zgodnie z określeniem E. Padučevy, zajmuje pozycję „za kadrem” (Paduceva 2000: 190) – choć jest koniecznym uczestnikiem opisywanej sytuacji, nie ma swojego wykładnika na powierzchni zdania. Możliwe są także zdania z wypełnioną pozycją subiektu, np. Wino smakowało mi jak ocet, w których subiekt znajduje się, co prawda, „w kadrze”, ale na dalszym planie – uwaga nadal skupia się na wysyłaniu bodźca przez obiekt. Predykat smakować w opisywanym tu znaczeniu wymaga także określenia postrzeganej cechy obiektu. Może być ona nazwana wprost (np. smakować gorzko, słodko, cierpko) albo wyrażona opisowo (np. smakować jak piołun), może też zostać oceniona jako przyjemna lub nieprzyjemna (np. smakować wyśmienicie, ohydnie).
Wyjątkowe w polu semantycznym smaku w porównaniu z innymi polami percepcji zmysłowej jest to, że istnieje w nim również czasownik, który jednocześnie przekazuje informację o wysyłaniu bodźca przez obiekt oraz wyraża pozytywną ocenę odbieranej cechy: smakować ‘mieć dobry smak’. Predykat ten otwiera miejsce dla obiektu postrzegania, który znajduje się w centrum uwagi, oraz umieszczonego w tle subiektu, np. Zupa mi smakowała.
Należy zaznaczyć, że nie wszyscy badacze zgadzają się na zaliczenie nazw wysyłania bodźców zmysłowych, w tym leksemu smakować w dwu opisanych wyżej znaczeniach, do czasowników percepcyjnych. R. Grzesiak zdania typu Wino mi smakowało interpretuje jako połączenie predykatu percepcyjnego i modalnego, przy czym ten pierwszy stanowi jedynie presupozycję. Zdaniem badacza, zdanie to znaczy: ‘Smakowałem wino (założenie, że miał miejsce akt percepcji) i twierdzę, że jest ono dobre (stwierdzenie, którego podstawę stanowi wymienione wyżej założenie)’ (Grzesiak 1983: 47 i n.).
Źródła
- Apresjan Jurij D., „Obraz čeloveka po dannym jazyka: popytka sistemnogo opisanija”, „Voprosy Jazykoznanija” 1995, z. 1.
- Grzegorczykowa Renata, „Geneza i współczesne funkcje konstrukcji z bezokolicznikami: czuć, słychać, widać, znać, stać”, „Poradnik Językowy” 1990, z. 8.
- Grzegorczykowa Renata, „Vnímání čichem a jeho označování v polském jazyce”, [w:] „Čítanka textů z kognitivní lingvistiky” I, Univerzita Karlova v Praze, Filozofická fakulta, Praha 2004.
- Grzesiak Romuald, „Semantyka i składnia czasowników percepcji zmysłowej”, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1983.
- Padučeva Elena V., „Nabljudatel’ kak eksperient «za kadrom»”, [w:] „Slovo v tekste i slovare. Sbornik stat’ej k semidesjatiletiju Ju.D. Apresjana”, pod red. Leonida L. Iomdina i Leonida P. Krysina, Iazyki Russkoi Kul’tury, Moskva 2000.
Artykuły powiązane
- Bronikowska, Renata – Kierunki przesunięć metaforycznych przymiotników oznaczających cechy odbierane smakiem
- Bronikowska, Renata – Przymiotniki oznaczające cechy odbierane smakiem
- Bronikowska, Renata – Przymiotniki oznaczające podstawowe doznania smakowe
- Marzec, Grzegorz – Pozytywizm – smak
- Marzec, Grzegorz – Prus – smak
