Widzeniu przypada w europejskiej kulturze XVIII w. szczególne miejsce. Percepcja wzrokowa – uważana za dominującą formę sensorycznego kontaktu ze światem – stanowi w powszechnej świadomości fundamentalne narzędzie poznania. Istotnym komponentem osiemnastowiecznej kultury oka jest literatura libertyńska, która w krajach zachodnioeuropejskich pojawia się pod koniec XVI w., na gruncie polskim natomiast dochodzi do głosu dopiero w epoce Oświecenia. Libertynizm – jako nurt uformowany w opozycji do szeroko pojętej ideologii chrześcijańskiej i związanej z nią obyczajowości – kładzie nacisk na indywidualizm i hedonizm, rehabilituje etykę epikurejską i rewaluuje przyjemność zmysłową, także tę natury wizualnej. W Polsce – inaczej niż np. we Francji czy Włoszech – wśród tekstów zaliczanych do literatury libertyńskiej wyraźnie przeważają utwory poetyckie; nierzadko stanowią one tłumaczenia lub trawestacje dzieł obcojęzycznych.

Przyjemność patrzenia

Libertyńska apologia postawy epikurejskiej wiąże się z uznaniem przyjemności zmysłowych za jeden z wyznaczników ludzkiego szczęścia rozumianego jako błogostan duszy i ciała. Delektowanie się pięknem wizualnym staje się w perspektywie hedonistycznych wzorców życia opartych na etyce indywidualistycznej jednym z czynników współtworzących uczucie zadowolenia i zaspokojenia. Motyw widzenia budzącego uczucie szczęścia nie jest jednak, jak mogłoby się wydawać, szczególnie częsty w polskiej osiemnastowiecznej literaturze libertyńskiej; pojawia się np. w utworach poetyckich Stanisława Trembeckiego (np. Powązki II, Do Wojciecha Miera bawiącego na wsi, Powązki. Epigramma) i Jakuba Jasińskiego (Mój raj), a także w prozie Jana Potockiego. W Podróży do Cesarstwa Marokańskiego Potockiego przyjemność płynąca ze wzrokowego poznawania świata staje się kluczowym powodem spisywania diariusza: zdaniem autora, niemożność podzielenia się z kimś rozkoszą patrzenia niszczy uczucie zadowolenia, apeluje on więc do wyobraźni wizualnej czytelnika, opisując postrzegane przestrzenie, ludzi i obiekty w szczegółowy, plastyczny sposób.

Widzenie – pobudzenie erotyczne

Istotnym elementem libertyńskich postulatów związanych z zagadnieniem wolności człowieka i etyką indywidualistyczną jest walka o prawo do zaspokajania pożądania cielesnego. Horyzont literatury erotycznej czasów stanisławowskich współtworzą wzorce o różnej proweniencji. Dominuje wstrzemięźliwa poetyka klasycystyczna, pojawia się model sentymentalny, wciąż żywe są tradycje mało wyszukanej erotyki sarmackiej posługującej się kolokwialną retoryką i konwencjonalnym obrazowaniem wywodzącym się często ze sfery gospodarskiej; w elitarnych kręgach polskiego społeczeństwa rozwija się natomiast sensualna, wyrafinowana erotyka rokokowa postulująca libertyński hedonizm i rozkosz czysto zmysłową. Na marginesie funkcjonuje również literatura obsceniczna, którą można po części traktować jako świadectwo ogólnych przemian moralnych.

I. Motyw

W libertyńskich utworach o charakterze erotycznym relacja pomiędzy widzeniem a pobudzeniem ma charakter wielopłaszczyznowy. Widzenie może stanowić np. element sytuacji przedstawionej w utworze. Szczególnym przypadkiem jest specyficzny dla literatury rokokowej motyw podglądania prowadzącego do pobudzenia, a nawet do aktu miłosnego. Niedostępność (nierzadko pozorna) obserwowanej osoby i ograniczenie pola widzenia stanowią czynniki potęgujące pożądanie podglądacza. Swoistość tego motywu polega na niedopowiedzeniu ukierunkowanym na lubieżną wizualizację przez czytelników nie mogących wykroczyć poza zarysowane pole percepcji.

Rozerotyzowane podglądanie obecne jest w dorobku większości twórców literatury libertyńskiej. Kilkakrotnie pojawia się np. w Rękopisie znalezionym w Saragossie Jana Potockiego, gdzie postaci podpatrują rozpustne sceny przez dziurkę od klucza czy przez okno. Szczególnym wariantem motywu podglądania prowadzącego do pobudzenia erotycznego jest przedstawianie sytuacji przyglądania się osobie śpiącej, której bierność podkreśla indywidualistyczną naturę zmysłowej przyjemności (np. Zdarzenie opuszczone przypisywane Tomaszowi Kajetanowi Węgierskiemu,Filis Jakuba Jasińskiego). Ujmowanie podpatrywania w duchu libertyńskiego kultu indywidualizmu może prowadzić nawet do apologii gwałtu (np. historia Peleja i Tetydy w Sofiówce Stanisława Trembeckiego). Zdarzają się także utwory, w których uwypuklona jest sama przyjemność płynąca z podglądania, a przyczyną pobudzenia są nie bezpośrednie bodźce wzrokowe, lecz wizualizacja pożądanego obiektu, którego patrzący nie może dojrzeć w pełnej krasie (np.Kąpiel Stanisława Trembeckiego).

Innym wariantem libertyńskiego motywu widzenia-pobudzenia jest ukazywanie panerotycznego charakteru natury. Wnioski wypływające z obserwacji przyrody stanowią argument dla nowej etyki wolnomyślicielskiej walczącej o prawo człowieka do zaspokajania pragnień cielesnych. Niczym nieskrępowana prokreacja w świecie zwierząt stanowi dla hedonistów wzór do naśladowania, dowód na sprzeczność panujących zasad moralnych z naturalnymi pobudkami człowieka (np. Pieśń Wojciecha Miera, Do A… Z… z okoliczności gruczących w gaju turkawek Stanisława Wodzickiego, Do Rozyny czy Dwa wróble Tomasza Kajetana Węgierskiego).

Argumentem w batalii o rozkosz cielesną niezależną od sfery uczuciowej jest również ujmowanie kobiecej urody jako dzieła natury stworzonego w celu rozbudzenia w człowieku pragnienia przyjemności. Fizyczne piękno staje się dla libertynów dowodem na bezzasadność zachowywania cnoty: dziewictwo, wierność, wstrzemięźliwość to normy etyczne stojące w wyraźnej opozycji do naturalnych ludzkich popędów. Wolicjonalne ujęcie natury sprawia, że relacja pomiędzy postrzeganiem piękna, pobudzeniem a erotycznym spełnieniem staje się konieczna. Motyw usprawiedliwiania postaw libertyńskich jako hołdu należnego urodzie najczęściej pojawia się w poezji Wojciecha Miera (np. Do pani N., Jakże to trudno damom… czy Priap do Miłości).

Pobudzenie erotyczne może również mieć swoje źródło w percepcji wzrokowej obiektów, które same w sobie nie mają lubieżnego charakteru, ale przywołują wspomnienia cielesnych rozkoszy i pośrednio, prowokując szczegółową wizualizację aktu miłosnego, wzniecają na nowo żądzę (np. Wiersze oddane w gotowalni Stanisława Wodzickiego).

II. Obrazowanie

Widzenie ukierunkowane na pobudzenie erotyczne przejawia się także na poziomie obrazowania aktywizującego wyobraźnię wizualną czytelnika. Twórcy literatury libertyńskiej, odpowiednio operując materiałem językowym, kreują iluzję naoczności miłosnych aktów i uroków kobiecego ciała. Często potęgują napięcie, wprowadzając cały sztafaż stosownych rekwizytów, takich jak miękkie łoża, przezroczyste tkaniny, rozcięte suknie (np. Spotkanie się południowe z Owidiusza Juliana Ursyna Niemcewicza czy opisy erotycznych rozkoszy w Rękopisie znalezionym w Saragossie). Szczególnym przypadkiem utworów, które posługują się pornograficznym obrazowaniem nastawionym na lubieżną wizualizację, są popularne w XVIII w. rozerotyzowane epitalamia skoncentrowane na dokładnym opisie nocy poślubnej (np. Epitalame Dorantowi i Klimenie oraz Epitalamion Hipolitowi i Belinie Stanisława Trembeckiego, Epitalamion Laurze z Filonem Stanisława Wodzickiego, Na ślub Mniszcha z Urszulą z Zamoyskich Potocką Ignacego Potockiego). Zdarzają się również utwory, w których zapowiedź zobrazowania aktu miłosnego nie zostaje spełniona, a opis urywa się w kulminacyjnym momencie; motyw „niewidzenia-pobudzenia” odsyła czytelnika do jego własnej wyobraźni wizualnej (Zbiegły Kupidyn czy Piosnka słowicza Stanisława Wodzickiego). Rzadziej plastyczność erotycznego obrazu wpisuje się w konwencję negacji i służy zohydzeniu wolnomyślicielskich postaw (np. Spacer nocny po Warszawie Jana Ancuty). Znajdujące się na drugim biegunie obsceniczne teksty erotyczne, których przynależność do literatury libertyńskiej jest dyskusyjna, charakteryzuje natomiast nieobecność sensualnego, plastycznego obrazowania: ich ostra ekspresja, dosadność i wulgarność nie są ukierunkowane na zmysłowe pobudzenie czytelnika (np. Przewodnik warszawski Antoniego Felicjana Nagłowskiego, Suplement „Przewodnikowi warszawskiemu” Antoniego Kossakowskiego, anonimowe Zdarzenie księdza, Dwudziestówka przypisywana Adamowi Naruszewiczowi).

Widzenie-pobudzenie wobec religii

Motyw widzenia czy obrazowanie w literaturze libertyńskiej bywają również nastawione na wywołanie szoku poprzez bluźnierczą prowokację. Obrazoburcze poetyckie wizje chrześcijańskiego Nieba i Piekła – jako wykraczające poza argumentację filozoficzną – stanowią skrajny przejaw antyreligijnych postaw osiemnastowiecznych libertynów. W twórczości Tomasza Kajetana Węgierskiego, za sprawą dosłownego traktowania biblijnych deskrypcji Królestwa Niebieskiego, wizje te mają charakter przede wszystkim komiczny (Do Ogińskiego ,Sąd czterech ministrów). Karykaturalne wyobrażenie Nieba pojawia się także w poemacie Piekło. Sen Stanisława Kostki Potockiego. Wyjątkowo bluźnierczy wydźwięk ma natomiast Potockiego Pieśń weselna znana też jako Pochwała bordelu: Niebiosa zostały tu przedstawione jako kraina seksualnej rozwiązłości, a orgiastyczne wizje wzmocnione są przez posuniętą do granic wulgarność języka, która ostatecznie kompromituje wszelkie wartości. Zdarzają się również utwory w obrazoburczy sposób odmalowujące Watykan (np. fragment Do Stefana Batorego Jakuba Jasińskiego).

Zupełnie inny aspekt tego zagadnienia stanowi kwestia wzrokowej percepcji natury jako czynnika pobudzającego do antyreligijnej refleksji. Koncepcja obserwacji świata, która wiedzie do obalenia wierzeń chrześcijańskich (przenicowując tym samym argumentację tomistyczną), inspirowana jest koncepcjami materialistycznymi, deistycznymi czy panteistycznymi. Przyjemność wizualna staje się punktem wyjścia do rozważań o wiecznej i niezniszczalnej materii (np. w Sofiówce Stanisława Trembeckiego, która nawiązuje do poematu uważanego za biblię libertynów, czyli De rerum natura Lukrecjusza).

Literatura libertyńska, w oparciu o filozofię racjonalistyczną, neguje również możliwość manifestacji boskiej obecności poprzez objawienie. Cudowne ukazywanie się istot ponadnaturalnych, które budzi religijny zapał, jest konsekwentnie ośmieszanie i znajduje logiczne wytłumaczenie (np. Rękopis znaleziony w Saragossie).

Widzenie – pobudzenie a refleksja społeczna

Wśród utworów libertyńskich można również – choć bardzo rzadko – odnaleźć takie, w których percepcja wzrokowa służy uzasadnieniu idei antyfeudalnych. Wizje codziennego życia przedstawicieli różnych stanów, plastycznie zobrazowane przez czytelnikiem, mogą stanowić bodziec do rozważań o istniejącym porządku społecznym (np. O równości losu ludzkiegoTomasza Kajetana Węgierskiego).

Źródła

Opracowania

• Kelera Józef; „Poezja Jakuba Jasińskiego”; Ossolineum, Wrocław 1952.
• Kostkiewiczowa Teresa; „Klasycyzm, sentymentalizm, rokoko. Szkice o prądach literackich polskiego Oświecenia”; PWN, Warszawa 1975.
• Nasiłowska Anna; „Poezja opisowa Stanisława Trembeckiego”; Ossolineum, Wrocław 1990.
• Rabowicz Edmund; „Polskie rokoko literackie”; „Gdańskie Zeszyty Humanistyczne. Prace Historyczno-Literackie” 1969, nr 2.
• Snopek Jerzy; „Objawienie i oświecenie. Z dziejów libertynizmu w Polsce”; Ossolineum, Wrocław-Warszawa 1986.
• J.S. Spink; „Libertynizm francuski od Gassendiego do Voltaire’a”; przeł. Anna Neuman, Książka i Wiedza, Warszawa 1974.
• Triaire Dominique, Rosset François; „Z Warszawy do Saragossy. Jan Potocki i jego dzieło”; przeł. Anna Wasilewska, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2005.
• Wolska Barbara; „Poematy obsceniczne przypisywane Naruszewiczowi jako adaptacje wzorów obcych”; „Literaturoznawstwo” 2007, nr 2.
• Ziomek Jerzy; „Obscenum, pornografia, środki przekazu, [w:] Stefan Żółkiewski, Maryla Hopfinger, Kamila Rudzińska (red.); „Społeczne funkcje tekstów literackich i paraliterackich”; Ossolineum , Wrocław-Warszawa 1974.

Źródła

• Jasiński Jakub; „Poezje wybrane”; oprac. Andrzej K. Guzek, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1982.
• Jasiński Jakub; „Wiersze i poematy. Wybór”; oprac. Roman Dąbrowski, Universitas, Kraków 2002.
• Guzek Andrzej K. (oprac.); „Łożnicopiew: Trembecki i inni”; Krajowa Agencja Wydawnicza, Białystok 1991.
• Mier Wojciech; „Poezje zebrane Wojciecha Miera”; oprac. Edmund Rabowicz, Ossolineum, Wrocław 1991.
• Nawrocki Witold (oprac.); „»Płodny jest świat w występki« .Antologia polskiej libertyńskiej poezji erotycznej XVIII wieku”; Wydawnictwo Wydziału Zamiejscowego kieleckiej WSP, Piotrków Trybunalski 1996.
• Potocki Jan; „Podróże”; oprac. Leszek Kukulski, Czytelnik, Warszawa 1959.
• Potocki Jan; „Rękopis znaleziony w Saragossie”; oprac. Leszek Kukulski, na podst. przekładu Edmunda Chojeckiego, „Czytelnik”, Warszawa 1965.
• Rabowicz Edmund (oprac.); „Przewodniki Warszawskie 1779”; ,,Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego”, dodatek do ,,Prac Historyczno-Literackich” 1985, nr 8-9.
• Trembecki Stanisław; „Pisma wszystkie”; oprac. Jan Kott, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1953, t.1-2.
• Węgierski Tomasz Kajetan; „Pisma wierszem i prozą”; H. Altenberg, Lwów 1882.
• Węgierski Tomasz Kajetan; „Wybór wierszy”; oprac. Juliusz W. Gomulicki, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987.
• Wodzicki Stanisław; „Zabawki. Wybór”; oprac. Dominika Świątoniowska, Księgarnia Akademicka, Kraków 2011.

Artykuły powiązane

• Hanusiewicz-Lavallee, Mirosława – Anakreontyk w literaturze staropolskiej
• Hanusiewicz-Lavallee, Mirosława – Adon
• Hanusiewicz-Lavallee, Mirosława – Marinizm w literaturze staropolskiej
• Hanusiewicz-Lavallee, Mirosława – Marinizm europejski