Topos zmysłowych rozkoszy w arkadii ziemiańskiej

Topika pięciu zmysłów znalazła zastosowanie w obrazowaniu staropolskiej poezji ziemiańskiej, w barokowych poematach podejmujących zagadnienie rozkoszy szlacheckiej egzystencji, zarówno w wariancie pozytywnym jak negatywnym. Sensualna wizja rozkoszy – istotny składnik toposu pięciu zmysłów począwszy od obrazu Herkulesa kuszonego przez cnotę i rozkosz w Memorabiliach Ksenofonta (Vinge 1975), na gruncie poezji ziemiańskiej dostarczyła schematu do opisu ideałów życiowych średniej szlachty Rzeczypospolitej Obojga Narodów, która stosownie do refleksji Kaspra Twardowskiego była miejscem arkadyjskim, gdzie „Jest czym ucieszyć zmysły sfrasowane…” (Twardowski 1988: 243).

Największy rozkwit poezji ziemiańskiej nastąpił w okresie dojrzałego baroku, gdy sytuacja tej szlachty uległa pogorszeniu i ograniczeniu na rzecz magnaterii (Karpiński 1983: 177-179). Poszukując prawidłowości rozwojowych nurtu rozwijającego się w Rzeczypospolitej przez niemal dwa wieki, badacze dostrzegli zmiany zaistniałe w fazie dojrzewającego baroku a związane właśnie z obrazowaniem sensualnym. Poeci XVI i początków XVII wieku wizję wsi umieszczali w sferze wartości uniwersalnych, wystrzegając się indywidualizacji obrazu, podczas gdy w okresie dojrzałego baroku uwidacznia się dążność do konkretu opisywanego w kategoriach jednostkowych wrażeń zmysłowych. Wśród wielu rozpoznawalnych przyczyn tego zaskakującego zjawiska literackiego i kulturowego, wymienia się „tendencje artystyczne baroku, np. zamiłowanie do wyrazistych szczegółów ukazywanych w całej gamie ich zmysłowych doznań, jakie wywoływały, a dzięki nagromadzeniu wielkiej ich liczby budujących świat, który oszałamiał bogactwem” (Gruchała, Grzeszczuk 1989: 18-20).

Barokowe wybory poetyckie, skupione na ukazywaniu ziemiańskiej uczty zmysłów, poza inspiracjami Horacjańską odą Beatus ille qui procul negotiis czy Wergiliuszowymi Georgikami, wiele zawdzięczały Żywotowi człowieka poczciwego Mikołaja Reja, zwłaszcza partiom Rok na cztery części rozdzielon, ceniącym przede wszystkim rozkosze ziemiańskiego sadu i rybołówstwa. Doznania sensualne stały się składową kondycji poety-ziemianina, w wiejskiej arkadii poszukującego rozkoszy pięciu zmysłów. Nie zawsze jednak poetycki opis gospodarskich radości wiązał się z katalogowaniem rozkoszy według miary całej piątki. Większość utworów tego nurtu, przywołując topos zmysłowych rozkoszy, sytuuje się w kręgu staropolskiej „kultury oka i ucha”, gdyż te właśnie zmysły najczęściej mobilizowano przedstawiając katalog ziemiańskich doznań. W tym sensie poezja ziemiańska okresu baroku odsłania również cechy barokowej ikonosfery oraz audiosfery (Dziechcińska 1976). W kręgu wzroku i słuchu istotne miejsce zajmowała wieczorna kontemplacja powracającego z pola bydła:

Czasownik „widzieć” stanowi składnik sytuacji lirycznej, w jakiej dokonuje się refleksja. Jest to pozycja żołnierza, zachwyconego i rozmarzonego urokami wsi, który osiągnął upragnioną przystań. Podobnie sycił oczy widok leżących na polach plonów. Także odgłosy wydawane przez bydło i robotników napełniały uszy szlachcica zadowoleniem. Ów świat radosnych dźwięków staje się najważniejszym wyznacznikiem wypoczynku gospodarza:

Gospodarz, chłonąc świat zmysłami, wyznacza sensualny horyzont swej egzystencji. To analitycznie, to znów syntetycznie przywołuje doświadczaną z całą mocą konkretu zmysłową ucztę, szkicując zarazem ziemiańską axis mundi.

Bywało też, że barokowi poeci, opiewając uroki „wsi spokojnej”, ujawniali swe zmysłowe preferencje. Jest to szczególnie widoczne w Sumariuszu wierszów Hieronima Morsztyna. Podmiot wielu epigramatów tego zbiorku daje się poznać jako gorliwy piewca doznań smakowych – rozkoszy ziemiańskiego stołu. Nawet erotyzm Morsztyna zyskuje w dużym stopniu wymiar uciech kulinarnych, zmysł smaku staje się tu pomostem do lubieżności, umieszczanej w kręgu dotyku (Nawarecki 1992: 215-218). Oba te wiodące do grzechów głównych zmysły posiadały wspólną podstawę – materialność.

Barokowy wariant toposu uczty zmysłów rodził się w poezji ziemiańskiej w powiązaniu z wyznacznikami szlacheckiej ideologii, jego krystalizację ułatwiały między innymi ziemiańskie opozycje: przeciwstawienie wsi miastu, „oracza” dworzaninowi, żołnierzowi, żeglarzowi, etc. Poszczególne ujęcia narzucały dalsze zróżnicowanie topicznych przedstawień. Inaczej więc oceniał wygodę wiejskiego życia Jan Gawiński, porównujący ją do „miękkich” pieleszy dworskich, inaczej zaś Zbigniew Morsztyn, u którego drugi człon opozycji stanowi pełna trudów żołnierka.

Gawiński wszystkie składowe toposu rozkoszy ziemiańskich przywołał w Żywocie ziemiańskim i dworskim (1672), który skupił się na opozycji ziemianin – dworzanin. Jedną z osi konstrukcyjnych poematu stanowi kontrastowe zestawianie doznań dostarczanych zmysłom przez wielkopański dwór (sytuowany w przestrzeni miejskiej) oraz wiejski dworek ziemianina. Odnajdujemy tu schemat pięciu zmysłów zastosowany do uwypuklenia biegunowo wartościowanych stylów życia. Wybór przestrzeni życiowej dokonuje się w perspektywie jego „pieszczonego” lub aktywnego trybu, poprzez epitety nawiązujące do kręgu dotknienia: „Szumne dwory dla miękkich ciał dla wygód i wczasów” (Gawiński 1988: 288).

Wieś ofiarowuje surowsze warunki bytowania, za to dostarcza między innymi przyjemności smacznego snu po pracy, bezpośrednio na łonie natury:

Podobnie wymyślność i zbytkowność potraw dworskich skontrastowana została z prostą i służącą nasyceniu kuchnią ziemiańską:

Ziemianin zaś:

Ozdobność zniewalających wzrok pałaców zdyskredytowana została przez uroki naturalnych ozdób wiejskiego domu, tonącego w wonnym kwieciu:

Perspektywę wartościującą inicjuje staropolska postać zaimka „zamiast”:

Świat zapachowych kontrastów, bogaty i zróżnicowany, opiera się na opozycji cywilizacja-natura. Przestrzeń dworska utożsamiana jest z przywiązaniem do perfumów, nie tylko z uwagi na jej sztuczność, ale również życiową konieczność, wynik egzystowania dworzan w ciasnym, niehigienicznym obszarze miejskim:

Naprzeciw obcego, sztucznie pachnącego lub wręcz cuchnącego „TAM” staje swojska przestrzeń wiejska:

Drugi z niematerialnych zmysłów – słuch, w poemacie Gawińskiego również uzasadnia wysokie wartościowanie ziemiańskiej kondycji:

Spokój i ochocze odgłosy polowania, natury lub dobytku – oto rozkosze ziemiańskiego ucha, gdyż we wsi:

Katalogowanie rozkoszy ziemiańskiego żywota zgodnie z porządkiem pięciu zmysłów dawało pojęcie o szczęśliwym horyzoncie jego egzystencji, uprawniało do licznych dziękczynień szczodrobliwemu Bogu oraz wychwalania idei „złotej mierności”, cnoty i bezpiecznego uniezależnienia od fortuny. Jak pisał Paul Hazard: „najszczęśliwszy dar, jaki może zaoferować egzystencja to harmonia umysłu, serca i zmysłów” (Hazard 1974: 29). Badacze zwracają jednak uwagę na deklaratywną i naiwną postawę ziemiańskich poetów, z uporem budujących wizję wsi jako przestrzeni egzystencji bezpiecznej i doskonałej. Pierwszą wielką rysą na tym wizerunku (poza próbami realistycznego przedstawienia sytuacji chłopa), stały się późnorenesansowe doświadczenia poety czarnoleskiej arkadii – Treny Jana Kochanowskiego. Zwłaszcza Tren XVII tego cyklu nie pozostawiał wątpliwości, co do złudnego charakteru ziemiańskiej szczęśliwości, niezdolnej uchronić przed ciosem losu czy wyrokiem Boga. Jakże dramatycznie brzmiały słowa dotkniętego bólem poety:

Barokowy wariant negatywny toposu ziemiańskiej „uczty zmysłów” przywołał Wacław Potocki w Trenie XXXVIII (Od wiosny), napisanym po stracie ukochanego syna Stefana. Wraz z jego stratą sensualne podstawy arkadyjskiej egzystencji utraciły swą rację bytu. Ujawnia się niemoc podmiotu do chłonięcia zmysłami urody świata, jego dotkliwe wyobcowanie z feerii zmysłowych doznań. Poeta dziwi się, że radość wiosennej natury nie może wzbudzić w nim właściwej reakcji. Swą odmienność podkreśla ukazując, jak poszczególne rozkosze nie mogłyby zasmucić niczyich zmysłów, a jednak zasmucają jego własne. Cykl doznań jest wręcz odwrotnie proporcjonalny – im ponętniejszy jest zasób dostarczanych przez świat rozkoszy, tym bardziej głuche i obojętne stają się zmysły osamotnionego bohatera. Wyrazisty podział wiersza, w partii poświęconej zmysłom złożonego z powtarzalnych sekwencji dwustrofowych, zestawia zmysłową atrakcyjność świata z sensualnym wyobcowaniem podmiotu. Rozpacz uniemożliwia ojcu rozpoznanie powabów barwnych krajobrazów:

Strofę o rozkoszy powonienia wypełnia poeta pochwałą doskonałych zapachów przyrody polskiej, nie wymagającej wzbogacania woniami obcymi. Jednak ta rozkoszna swojskość również ujawnia swą niemoc, bezużyteczność tego zmysłu wyznacza przemiana dokonana z perspektywy grobu:

Podobna transformacja charakteryzuje dotyk – fizyczny kontakt ze światem przywodzi doznania całkowicie niezgodne z cechami wiosennej miękkości:

Zbudzona do życia przyroda, zwłaszcza rozśpiewane ptactwo, niezdolna jest do złagodzenia bólu osieroconego ojca. Muzyka natury nie może wzbudzić w nim żadnego echa:

Rozpamiętywanie poniesionej straty w otoczeniu bujnej, wiosennej przyrody prowadzi również do zaskakującej klasyfikacji doznań smakowych:

Potocki przywołał w swej antytetycznej uczcie zmysłów całą ich tradycyjną liczbę, niezgodnie jednak z ustaloną kolejnością. Po wzroku następują kolejno: węch, dotyk, słuch oraz smak. Widoczne przemieszanie zmysłów materialnych z niematerialnymi może sygnalizować równorzędność dostarczanych przez wieś zmysłowych rozkoszy postrzeganych w perspektywie doświadczanego bólu. Może również wskazywać ostateczną granicę, do której dotarł rozpaczający ojciec, granicę, za którą zachwiał się już wszelki porządek, a oszołomiony podmiot zmuszony był wyznać: „nie masz zmysłów we mnie” (w. 68).

Barokowa poezja ziemiańska, dążąc do konkretno-obrazowego ukazywania wsi oraz analizy dostarczanych przez nią zmysłowych doznań, chętnie przywoływała składowe toposu uczty zmysłów. Dwa jego komplementarne warianty pozwoliły ukazać zróżnicowaną sytuację podmiotu tej poezji. Jej wyznaczniki stanowiły: zdolność chłonięcia zmysłami oferowanych przez wieś uroków lub ich (naznaczona cierpieniem) epistemologiczna niemoc.

Źródła

Źródła

• Gawiński Jan, „Żywot ziemiański i dworski” (1668), cyt. za: Gruchała Janusz S., Grzeszczuk Stanisław [oprac.], „Staropolska poezja ziemiańska. Antologia”, PIW, Warszawa 1988, cytaty na s. 286, 287, 288, 298.
• Kochanowski Jan, „Tren XVII” (1580), cyt. za: Kochanowski Jan, „Dzieła polskie”, T. II, opr. Julian Krzyżanowski, PIW, Warszawa 1978, cytat na s. 69.
• Morsztyn Zbigniew, „Votum” (powst. II poł. XVII w.), cyt. za: Gruchała Janusz S., Grzeszczuk Stanisław [oprac.], „Staropolska poezja ziemiańska. Antologia”, PIW, Warszawa 1988, cytaty na s. 276, 277.
• Potocki Wacław, „Tren XXXVIII (Od wiosny)” (1673/4), cyt. za: Gruchała Janusz S., Grzeszczuk Stanisław [oprac.], „Staropolska poezja ziemiańska. Antologia”, PIW, Warszawa 1988, cytaty na s. 318, 319.
• Twardowski Kasper, „Bylica świętojańska” (1630), cyt. za: Gruchała Janusz S., Grzeszczuk Stanisław [oprac.] „Staropolska poezja ziemiańska. Antologia”, PIW, Warszawa 1988, cytat na s. 243.

Opracowania

• Cieszyńska Beata, „Okna duszy. Pięć zmysłów w literaturze barokowej”, Point, Bydgoszcz 2006.
• Dziechcińska Hanna, „Oglądanie i słuchanie w kulturze dawnej Polski”, PIW, Warszawa 1987.
• Gruchała Janusz S., Grzeszczuk Stanisław, Wstęp do: „Staropolska poezja ziemiańska. Antologia”, PIW, Warszawa 1988.
• Hazard Paul, „Kryzys świadomości europejskiej. 1680-1715”, tłum. Lalewicz Janusz Lalewicz i Andrzej, PIW, Warszawa1974.
• Karpiński Adam, „Staropolska poezja ideałów ziemiańskich. Próba przekroju”, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 1983.
• Nawarecki Andrzej, „Hieronima Morsztyna zmysłowa miłość porządku”, „Ogród” 1992, nr 1(9).
• Pikała Bogdan, „Topos arkadyjski we współczesnej poezji polskiej. Jego kontynuacje i degradacje”, „Biuletyn polonistyczny” 1973, z. 47.
• Vinge Louis, „The Five Senses. Studies in a Literary Tradition”, C. W. K. Gleerup, Lund 1975.

Artykuły powiązane

• Walińska, Marzena – Śpiew pasterski
• Obremski, Krzysztof – Pięć zmysłów – „Niepróżnujące próżnowanie”
• Utkowska, Beata – Barwy wsi (Reymont)