Gorycz w liryce Młodej Polski

Smak należy do zmysłów najrzadziej pojawiających się w liryce Młodej Polski. I jeżeli już zostaje wykorzystany, to najczęściej w wersji pozbawionej niemal zupełnie aspektów sensualnych. Staje się mianowicie symbolem – odnoszonym przede wszystkim do pojęć o charakterze abstrakcyjnym. Tego typu zależności – ograniczenie do minimum aspektu cielesnego a uwypuklanie znaczenia stricte metaforycznego – da się także zauważyć w przypadku specyficznego doznania, jakim jest odczuwanie goryczy. Na pierwszy plan wybija się właśnie znaczenie symboliczne w wąskim zakresie nawiązujące do przykrego doznania smakowego, natychmiast konotujące symbolikę emocjonalną. Najwyraźniej uwidacznia się ona, kiedy mowa o łzach i płaczu:

Tadeusz Miciński : Sen: 208 konając – i czułem ból Twojego ciała i dusza moja – ach, gorzko płakała

U Tetmajera skonwencjonalizowana metafora zostaje rozszerzona na pole emocji:

Kazimierz Przerwa-Tetmajer : Wiecznie samotni: 411 Wiecznie samotni!… Gdy w najbliższym kole twarze gorzkimi zraszają się łzami, […] Wiecznie samotni, wiecznie szukający z wiecznej nadziei wiecznymi złudami, pełni tęsknoty gorzkiej i palącej

Fragment ten reprezentuje kwintesencję tendencji wyobraźniowych w liryce Młodej Polski. Najczęściej gorycz stanowi metaforyczny odpowiednik negatywnego przeżycia czy refleksji, zdecydowanie rzadziej nawiązuje do doznania sensualnego. Pojawiają się metafory o charakterze wielostopniowym, niejednokrotnie wykraczające poza ramy nawyków językowych. U Micińskiego znajdujemy ciekawe metaforyczne zbitki np. „wicher goryczy” (Miciński 1999: 213). Można zauważyć sporo powiązań epitetowych: „gorzkie słowo” (Przerwa-Tetmajer, 1980: 1114), „gorzkie godziny” (Przerwa-Tetmajer, 1980: 154); zestawień typu : „gorycz własnych myśli nieszczęśliwa” (Przerwa-Tetmajer, 1980: II: 458), „stan goryczy” (Korab Brzozowski 1980: 73), żywot goryczy (Korab Brzozowski 1980: 72), „pamięci żółciowa gorycz” (Komornicka, 1996: 77); a także wyliczenia: „gorycze, bole” (Korab Brzozowski, 1978: 57), „znam gorycz i zawody, wiem, co ból i troska”. (Staff 1955: 7). Odniesienie do doznania zmysłowego de facto tu nie istnieje. Gorycz jest zawsze traktowana jako symbol nieszczęścia, rozczarowania, świadomości klęski itd. Ujawniająca się w liryce Młodej Polski skłonność do częstego posługiwania się motywem goryczy – zawsze powiązanej z negatywnymi emocjami – stanowi odbicie pewnych tendencji nastrojowych epoki, a zatem poczucia schyłkowości, wyczerpania, dekadentyzmu, pesymizmu itd. (Walas 1986; Podraza Kwiatkowska 1992: 42–51). Ta warstwa znaczeniowa jest zawsze uruchamiana, również wtedy, gdy – choć rzadko – pojawiają się jakiekolwiek konotacje o charakterze sensualnym, a zatem na przykład aluzje do picia. Wybrzmiewa tu nie tylko utarta metafora językowa, ale także bardzo silnie zakorzeniona w tradycji symbolika picia z kielicha czy symbolika samego kielicha.

Tadeusz Miciński : Wodne lilie: 191 Lecz w kielich krople spadają goryczy – węża zdeptałem – on zwinął się – syczy.

Stanisław Korab Brzozowski : Modlitwa: 58 Wiesz, ile cierpię, gdy goryczy czarę, Śmiechem zaprawną, podają szyderce

Zenon Przesmycki : Z dziejów serca: 74 Duma twą miłość z barw świętych odziera, I gorycz każe pić z wątpień kielicha.

Maria Komornicka : Psalm pokutny: 167 Oddal ode mnie ten kielich gorzkiej pogardy, Albowiem pełna jej dusza moja aż do śmierci.

Bywa też tak, że poeci powracają do zmysłowych źródeł goryczy. Także w tym wypadku pierwszoplanowe jest wskazanie negatywnych emocji. Pomimo aluzji sensualnych gorzki smak stanowi zawsze odniesienie do pojęć abstrakcyjnych, niecielesnych. Taka sytuacja ma miejsce u Kasprowicza:

Jan Kasprowicz : Księga ubogich: VII: 238 A jeśli padnie Kropla goryczy, co leży gdzieś na dnie, Zawiedzionymi nie krzyw się usty: Jać nie poszedłem między oszusty, Nie chciałem ubiec cię zdradnie.

u Tetmajera:

Kazimierz Przerwa-Tetmajer : Zamyślenia: XVI: 279 Coś rwie mi serce z piersi, Od ziemi mię odtrąca — — A gardło moje dławi Gorycz paląca…

czy u Komornickiej:

Maria Komornicka : Wszechczucie: 74 Wypijam resztę goryczy i wstrętów, Ostatnia łza smutku dziś z oczu mi padła;

Maria Komornicka : Co jutro?: 237 Jutro? co jutro? – Puchar wypity – Na ustach gorycz ostatniej piany – Na piersiach duszność cmentarnej płyty I w głębiach ducha płomienne rany

To właśnie u między innymi Komornickiej można zauważyć nieco inne – cielesność jest tu bowiem w sposób znacznie bardziej wyrazisty uobecniana:

Maria Komornicka : Drugie życie: 162 I czasem, czasem, gdy spragnione gardło Muł połknie śliski, roztarty i zimny – Czuje – że życie się przed nią zawarło – Że słońce wstało dla niej w mgle pustynnej…

Doznanie smaku w wierszu Drugie życie zostaje wyjątkowo mocno podkreślone. Jest ono ściśle zespolone z doznaniem dotyku, przejmującym, niezwykle negatywnym poczuciem wnikania w ciało i jednoczesnym zawłaszczaniem jestestwa bohaterki lirycznej. W wierszach Komornickiej da się także zauważyć połączenie odczuwania smaku z potencjalnością przeżycia polisensorycznego:

Maria Komornicka : Bunt Anioła: 148-149 Oburącz chwycę przelotem piołunne upojeń chwile, […] Ja szczęście pić będę zewsząd: z krynic przeczystych – i z ścieków I kielich bytu goryczy zamienię w rozkoszy czary… Wyzwolę z pęt żądz ogromny… wszechczuć, kosmosu, wieków! Słońca dla mojej wszechmocy w ognia się zmienią puchary!

Symbolika smaku goryczy nie odbiega od pozostałych tekstów, ale nawet jeśli przybiera tu – podobnie jak u większości twórców – silnie zmetaforyzowany charakter i nawet jeśli traktowana jest jako pozazmysłowy element rzeczywistości, to doprowadza podmiot do wizji panteistycznego obcowania ze światem. (Panteistyczne zespolenie przekształca się w dalszym fragmencie w pragnienie nirwany i przeczucie nicości.) Połączenie doznania smakowego z momentem uruchomienia pozostałych zmysłów pojawia się także w wierszu Kazimiery Zawistowskiej o incipicie Idziesz ku mnie? Zarówno sytuacja liryczna, jak i ogólny wydźwięk utworu są skrajnie pesymistyczne. W wierszu Zawistowskiej gorycz zostaje ściśle powiązana z doznaniem zmysłowym. Tęsknota za niemogącym się spełnić młodzieńczym marzeniem ujęta jest między innymi w metaforę wędrówki, ale także w metaforę kwiatu. Symbol ten przewija się przez cały wiersz – od obrazu zwiędłych kwiatów przeobrażających się w ciernie, przez właściwą wizję delikatnych żywych barwnych kwiatów stanowiących kwintesencję młodości – aż po ich finalny obraz:

Kazimiera Zawistowska : Idziesz ku mnie?: 106-107 Lecz czemuż się do Ciebie trzeba wlec tak długo!… I wpierw gorycz ssać z kwiatów bezwonnych korony… I wpierw wargi napoić przydrożną trza strugą – Aż przesytu dławiące w pierś się wedrą szpony, Aż w Rozpaczy się przejrzym upiornej źrenicy, Wężem Wstrętu omdlałe opaszem ramiona – I strudzeni się staniem jak bladzi pątnicy Na Golgocie swych marzeń, gdzie Bóg w prochu kona.

Właśnie zmysł smaku zostaje wysunięty na plan pierwszy – kwiaty stają się tu symbolicznym pokarmem. Inicjacyjne przeżycie naznaczone jest tragicznością i bezowocnością wysiłków. Akt ssania goryczy nawiązujący do obrazów picia matczynego mleka zestawiony zostaje z równie archetypicznym obrazem picia ze strumienia, źródła. Te gesty prowadzą jednak tylko do cierpienia opisywanego za pomocą bólu ciała, wstrętu dotyku, negatywnego poznania wzrokowego. W świecie, gdzie inicjacją jest spożywanie goryczy – nie ma miejsca na pozytywny finał. W wersji nieco bardziej skonwencjonalizowanej wykorzystuje Zawistowska gorycz w erotyku o incipicie Wszędzie Cię widzę…. Smak wprzęgnięty tu zostaje w doznanie wielozmysłowe: opis kobiety opiera się bowiem na barwach i implicite wprowadzanym dotyku. W poincie:

Kazimiera Zawistowska : Wszędzie Cię widzę: 73 Gdyś na me wargi twe usta kładła, By wypić gorycz, co na nie padła — Gorycz piołunną rozstannych łez.

następuje próba zespolenie dotyku o charakterze miłosnym z tym, co właśnie jego brak wywołał. Odczuwanie goryczy przez podmiot ma zostać zniwelowane w pocałunku. Okazuje się zatem, że te utwory, w których sięga się do aspektów sensualnych, w nikłym stopniu wykorzystują gorzki smak jako taki, a zatem jako doznanie zmysłowe. Wyraźna skłonność do odrywania metafory goryczy od cielesności wiąże się, jak można sądzić, nie tylko z utartymi znaczeniami i konwencją językową. Stanowi też sygnał ogólnej tendencji w literaturze Młodej Polski do odcieleśniania, do unikania wszystkiego tego, co fizjologiczne. Przykłady dążności przeciwnych nie podważają tej ogólnej reguły (Stala 1994: 219–270).

Źródła

Cytowane utwory

• Kasprowicz, „Księga ubogich”, VII: cyt. za Kasprowicz Jan, „Pisma zebrane”, wyd. krytyczne pod red. Jana Józefa Lipskiego i Romana Lotha,t.5, „Utwory literackie” oprac. Roman Loth, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1898, s.238.
• Komornicka Maria, „Do autora »W przesileniu«”(1895); „Wszechczucie” (1895); „Bunt Anioła” (1897); „Drugie życie” (1898); „Psalm pokutny” (1900);„Co jutro?” (1902) cyt. za Komornicka Maria, „Utwory poetyckie prozą i wierszem”, oprac. Maria Podraza-Kwiatkowska, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1996, s. 74–75,77–78, 147–152, 162, 167, 237.
• Korab Brzozowski Stanisław, „Na życia scenie” (1895); „Modlitwa” (1895)cyt. za Korab-Brzozowski Stanisław, „Poezje zebrane”, oprac. Maria Podraza-Kwiatkowska (Biblioteka Poezji Młodej Polski), Wydawnictwo Literackie, Kraków 1978, 57, 58.
• Korab Brzozowski Wincenty, Węglem smutku i zgryzoty, X (1910); XI (1906) cyt. za Korab Brzozowski Wincenty, „Utwory zebrane”, oprac. M. Stala (Biblioteka Poezji Młodej Polski), Wydawnictwo Literackie, Kraków1980, s. 72, 73.
• Miciński Tadeusz, „Modlitwa” (1899), „Wodne lilie” (1902); „Sen”(1902); cyt za: Miciński Tadeusz, „Wybór poezji”, wstęp i oprac. Wojciech Gutowski, Wydawnictwo Universitas, Kraków 1999, s. 191, 208, 213.
• Przerwa-Tetmajer Kazimierz, „Któż nam powróci”; „Zamyślenia”, XVI: („Seria druga” 1894); „Wiecznie samotni”; „Nad morzem”, II („Seria trzecia” 1898), Hymn wspaniałości („Seria ósma” 1924) cyt. za: Przerwa Tetmajer Kazimierz, „Poezje” (Biblioteka Poezji i Prozy), Państwowy Instytut Wydawniczy, 1980, s. 154, 279, 411, 458, 1114.
• Przesmycki Zenon, „Z dziejów serca” (1893) cyt. za: Rolicz-Lieder Wacław, „Poezje wybrane”, wstęp, wybór i opracowanie M. Podraza-Kwiatkowska, (Biblioteka Poezji Młodej Polski), Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003, s.74.
• Staff Leopold, „Przedśpiew”, cyt. za: Staff Leopold, „Wiersze zebrane”, t. II, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1955, s. 7.
• Zawistowska Kazimiera, [Wszędzie Cię widzę…] (1903); „Idziesz ku mnie?” (1903)cyt. za: Zawistowska Kazimiera, „Utwory zebrane”, oprac. L. Kozikowska-Kowalik, Biblioteka Poezji Młodej Polski), Wydawnictwo Literackie, Kraków 1982, s.73, 106–107.

Opracowania (wybór)

• Cieszyńska Beata, „Okna duszy. Pięć zmysłów w literaturze barokowej”, Wydawnictwo Point, Bydgoszcz 2006.
• Gołaszewska Maria, „Estetyka pięciu zmysłów”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997 Pajdzińska Anna, „Wrażenia zmysłowe jako podstawa metafor językowych”, „Etnolingwistyka. Problemy języka i kultury”, 1996 nr 8.
• Podraza-Kwiatkowska Maria, „Literatura Młodej Polski” (Dzieje Literatury Polskiej) Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992.

Artykuły powiązane

• Czabanowska-Wróbel, Anna – Synestezja – poezja wczesnego modernizmu