Spisywane na bieżąco diariusze należały do najpowszechniej uprawianych form pamiętnikarstwa staropolskiego. Obok dzienników osobistych ich głównymi odmianami tematycznymi były, podobnie jak w przypadku pamiętników właściwych (czyli utworów pisanych z pewnego dystansu czasowego, po dokonaniu przez autorów selekcji materiału) relacje z podróży i wojen. Zaznaczyć tu trzeba, że cechy diariusza ma […]
literatura
643 artykuły
Epokę trwającą w Polsce od wstąpienia na tron Stefana Batorego do końca panowania Jana III Sobieskiego znaczyły kolejne wojny toczone poza granicami i wewnątrz kraju. Służba wojskowa stała się atrakcyjną drogą kariery dla rzesz niezamożnej szlachty, która w wojennych zdobyczach i zasługach na polu bitwy upatrywała szansy na poprawę swojego […]
Rodzime pamiętnikarstwo rozwinęło się w drugiej połowie XVI wieku, stanowiąc główny gatunek prozy narracyjnej aż do narodzin powieści w wieku XVIII. Funkcjonowało niemal wyłącznie w obiegu rękopiśmiennym, wykształcając się z innych typów relacji sprawozdawczej, takich jak kroniki, dzienniki, opisy podróży i listy. Staropolskie pamiętniki nie nawiązywały do wzorców europejskich, a […]
Wzrok był w zgodnej opinii romantyków zmysłem najważniejszym: to dzięki niemu poznawali zewnętrzny świat, określali tożsamość własną oraz innych (wierząc, jak się zdaje, w prawdziwość przysłowia, które mówi, że „ oczy są zwierciadłem duszy”), docierali wreszcie do tego, co w świecie oraz w człowieku ukryte, niejawne. Naturalną konsekwencją takiego przekonania […]
Epoka nowoczesności zmienia relację ciała bohatera do drogi. Można tę zmianę scharakteryzować za pomocą kategorii władzy: w czasach przedkolejowych (przedindustrialnych) podróżny jest panem sytuacji, tj. kształtuje swą drogę wedle własnego uznania, pozostawiając w niej mniej lub bardziej trwałe ślady („droga” znaczyło kiedyś‘rysa’; resztki tego pierwotnego sensu niosą dzisiejsze czasowniki „drążyć” […]
W literaturze drugiej połowy XIX w. kształtuje się nowy typ przestrzeni artystycznej i związany z nią nowy schemat fabularny: chodzi o przygodę, w której – przy silnym ograniczeniu ruchów fizycznych – aktywizowane są przede wszystkim zmysły i myśli podróżującego pociągiem bohatera. Fabularna rama jest prosta: rozpoczęcie podróży wyznaczane zostaje drastycznym […]
Zróżnicowanie fonologiczne danego języka i obowiązująca w danym okresie praktyka fonetyczna tylko do pewnego stopnia pozwalają przewidzieć, jakie zestawienia dźwięków czytelnik będzie odbierał jako rym dokładny. W identyfikacji rymu pojawia się bowiem (jako istotny czynnik) percepcyjna ocena dokładności, której mogą przeczyć ścisłe dane fonetyczne i fonologiczne. Na ewolucję tej oceny […]
Podróż pociągiem jest przez bohaterów literatury XIX-wiecznej rejestrowana wszystkimi zmysłami, ale niespotykana wcześniej prędkość ruchu zapisuje się przede wszystkim w postaci szczególnych doznań wzrokowych. Świat oglądany z wagonowego okna zmienia się do tego stopnia, że zachwiana zostaje jego tożsamość. Zaokienny widok nabiera cech kompozycji sztucznej, przypomina obserwatorowi teatralną scenę, z […]
Wzrok jest tym zmysłem, który dla pisarzy romantycznych okazał się szczególnie istotny (Cieśla-Korytowska 1997: 22; Stefanowska 2001: 33). Nie bez powodu teoriopoznawcza dyskusja przedstawiona w Romantyczności (1822) Adama Mickiewicza skoncentrowana jest właśnie wokół zagadnień związanych ze spojrzeniem. W balladzie, uznanej za manifest polskiego romantyzmu, „mędrca szkiełko i oko” (Mickiewicz 1997: […]
Sposób ukazywania percepcji zmysłowej w prozie pierwszoosobowej jest w znacznym stopniu uzależniony od cech, które przesądzają o swoistości tej odmiany epiki. Chodzi o dwie związane ze sobą właściwości: przyporządkowanie wypowiedzi narracyjnej konkretnej postaci, różnej od autora i przynależnej do świata przedstawionego utworu, oraz tendencję do nadawania owej wypowiedzi kształtu przypominającego […]