Barwa czerwona

Pozycja czerwieni jest w spektrum barw szczególna. Czerwień jest barwą najmocniejszą i najjaskrawszą wśród kolorów chromatycznych, ma właściwości afektywne (powoduje przyspieszony puls, podwyższa ciśnienie, wyzwala energię itd.) i zawsze uchodziła za kolor życia, walki, czynu, siły, władzy i miłości. Z punktu widzenia łączenia kolorów, czerwony – wraz z żółtym i niebieskim – należy do kolorów stałych, niezmiennych, nieaddytywnych, które same służą do tworzenia innych barw. W cyklu ewolucyjnym Brenta Berlina i Paula Kaya ( (Berlin, Kay 1969)) nazwa czerwieni pojawia się w leksykonie barw jako trzecia z kolei, po nazwach bieli i czerni.

Barwą czerwoną w polszczyźnie i innych językach zajmowali się m.in. Mirosława Ampel-Rudolf ( (Ampel-Rudolf 1994: 80-95)), Iwona Benenowska ( (Benenowska 2010)), Mirosława Białoskórska ( (Białoskórska 2001)), Ewa Komorowska ( (Komorowska 2003, 2010: 116-131)), Paweł Paziak ( (Paziak 1997)), Grażyna Pietrzak-Porwisz ( (Pietrzak-Porwisz 2007)), Ewa Stala ( (Stala 2010)), Teresa Tereś ( (Tereś 2003)), Ryszard Tokarski ( (2004 : 78-93)) i Alfred Zaręba ( (Zaręba 1954: 26-32)).

Podstawowa nazwa barwy czerwonej i jej definicje

W polskich pracach leksykograficznych leksem czerwony interpretowany jest jako: „kolor krwi” ( (Bralczyk 2005: 103)); „mający kolor krwi, barwę intensywnie rumianą, nasyconą” ( (Dunaj 1996: 144)), сzy też „będący koloru pierwszego pasma tęczy, koloru krwi, zarumieniony” ( (Szymczak 1978: 337)).

Prototypowe odniesienia nazwy czerwony

Prototypowymi odniesieniami nazwy czerwony są krew i ogień. Konceptualizację barwy czerwonej za pomocą tych prototypów znajdujemy w analizie Anny Wierzbickiej, która przedstawia jej następującą eksplikację:

Jak zauważa Wierzbicka ( (Wierzbicka 2006: 353)), „Czerwony kolor palącego się ognia jest kolorem ognia […]. Czerwony kolor słońca jest kolorem ognia […]. Czerwony kolor księżyca jest kolorem ognia […]. Czerwony kolor błyskawicy jest kolorem ognia […]”.

Związki czerwieni z krwią i ogniem potwierdzają badania skojarzeń z nazwami barw ( (zob. tabela 1)): 24% odpowiedzi udzielonych przez respondentów dotyczy krwi, a 12% – ognia, natomiast trzecie w kolejności są czerwonekwiaty, przede wszystkim róże.

Tabela 1. Skojarzenia z przymiotnikiem czerwony (ankietę wypełniło 400 osób) ( (na podst.: Stanulewicz 2006: 204-205, 2009: 293-294; por. Teodorowicz-Hellman 1998: 89))

Symbolika barwy czerwonej i jej skojarzenia z emocjami

Czerwień ma wyjątkowo bogatą symbolikę kulturową. Jak podaje Władysław Kopaliński:

Symbolika kulturowa barwy czerwonej zaznaczyła się już w społecznościach sprzed 30 tys. lat, kiedy to praktykowano „czerwone pochówki”. Był to jeden z najstarszych i powszechnie praktykowanych w Europie obyczajów. Jego istotą było posypywanie ciał zmarłych czerwoną ochrą (tj. tlenkiem żelaza), by ofiarowany barwnik przynosił ulgę zmarłemu w zaświatach ( (Gross 1990: 42)).

U Słowian czerwień pełniła funkcję ochronną. Silne działanie ochronne mógł wykazywać każdy przedmiot o barwie czerwonej, najbardziej skutecznej przeciw urokom. Powszechne w użyciu wszystkich Słowian były chustki, korale, pasy, wstążki, tasiemki i szmatki o tej barwie, chroniące nie tylko ludzi, ale też domowezwierzęta. Nawet rośliny na zagonach, aby ktoś ich nie urzekł, obwiązywano czerwoną szmatką albo wstawiano między nie „straszydło” lub tylko patyk z czerwonym płótnem, gdyż w czerwonej i pąsowej barwie uroki giną. Symbolika ochronna barwy czerwonej zachowała się w przesądach w Polsce do dzisiaj: żeby bowiem ochronić dziecko od „uroku” przy pochlebstwach o jego urodzie, przezorni rodzice czy dziadkowie zawsze przy dziecku trzymają czerwoną tasiemkę, która ma moc odczyniania uroku ( (Komorowska 2010: 71)). Kamienie o barwie czerwonej noszono (szczególnie na wojnie) celem zapobiegania krwawieniu, a więc przeciwzranieniu. Takimi kamieniami „chroniącymi” na wojnie były przez wieki rubiny, krwawniki, spinele ( (Gross 1990: 65)). W średniowieczu wierzono, że kolor czerwony ma moc obrony przed demonami i innymi niebezpieczeństwami, toteż w tym okresie w wielu miastach na czerwono malowano więzienia i miejsca wymierzania sprawiedliwości. Czerwień w formie płonącej pochodni pełniła funkcję ochronną wraz z magicznym zataczaniem kręgu. Moc magiczną koła miało obchodzenie wsi, zagród i pól z płonącymi pochodniami. U większości Słowian działo się to w sobótkę. W Polsce okrążanie domu z rozżarzonymi poświęconymi węglami powodowało, że zły duch nie miał do niego dostępu ( (Bartmiński 1996: 274)).

Czerwień pełniła również funkcję leczniczą. Krwotoki i choroby mające powinowactwo z barwą krwi leczono za pomocą roślin o kwiatach czerwonych lub takich, których sok wyglądał jak krew ( (Komorowska 2010: 71)). Czerwone owoce poziomek miały duże znaczenie w magii leczniczej: zalecane były na odmrożenia i piegi. Podobnie nie powinno było zabraknąć czerwonej róży, gdy chciano zatamować krew ( (Gross 1990: 63)). Przeciw krwotokowi z nosa stosowano czerwoną wstążkę noszoną na szyi ( (Gross 1990: 63)). Czerwoną chustę stosowano przy szkarlatynie i różyczce. W średniowieczu czerwień była kolorem amuletu zdrowia – odzieży w tym kolorze używano jako ochrony przeciwko ospie i odrze.

W Indiach panna młoda podczas ślubu zakłada suknię w czerwonym kolorze, który ma przynieść szczęście. Podobnie jak w Chinach, gdzie kolor czerwony symbolizuje szczęście i pomyślność.

Z badań ankietowych związków barw z emocjami przeprowadzonych przez Annę Mozolewską ( (Mozolewska 2010: 84)) wynika, że 48% respondentów kojarzy kolor czerwony ze złością i agresją, 32% – z miłością, 28% – z podnieceniem, a 12% – z namiętnością (oczywiście miłość i namiętność, a także podniecenie, są ze sobą powiązane).

Związki frazeologiczne i nazwy z przymiotnikiem czerwony i spokrewnionymi słowami

Przymiotnik czerwony i spokrewnione z nim słowa występują w licznych frazeologizmach i nazwach, które można podzielić ze względu na klasy obiektów, zjawisk i stanów, do których te słowa się odnoszą, a także ze względu na ich znaczenia:

– rośliny (często leksem czerwony występuje w funkcji kategoryzującej), np.: czerwona kapusta (zwana też modrą kapustą, ze względu na barwę, jaką przybiera zarówna kapusta jak i woda, w której się gotuje), czerwona koniczyna, czerwona pomarańcza (ze względu na kolor miąższu), czerwona porzeczka (w odróżnieniu od porzeczki czarnej i białej), czerwona róża, czerwony dąb, czerwona jarzębina, czerwone maki (z dodatkowym znaczeniem: Czerwone maki na Monte Cassino stały się symbolem krwi polskich żołnierzy przelanej na frontach II Wojny Światowej);

– zwierzęta, np.: czerwona krowa, czerwona rasa bydła;

– ciało ludzkie, np.: czerwone policzki i czerwone usta (świadczące o zdrowiu i atrakcyjnym wyglądzie); czerwona twarz i czerwone uszy (ze zdenerwowania, zimna, złości itp.), nienaturalna czerwień twarzy (jako oznaka choroby), czerwone oczy (ze zmęczenia, niewyspania itp.); efekt czerwonych oczu (w fotografii) czerwone ciałka krwi;

– artykuły spożywcze (leksem czerwony występuje w funkcji kategoryzującej): np. czerwone wino (w odróżnieniu od białego wina), czerwona herbata (w odróżnieniu od czarnej, zielonej i białej herbaty);

– zjawiska astronomiczne: czerwony olbrzym;

– ogień: czerwony kur.

Powróćmy do użycia leksemu czerwony w odniesieniu do człowieka, szczególnie do przypadków określania stanów emocjonalnych. Można czerwienić się lub być czerwonym ze wstydu, ze złości, z wściekłości, z gniewu, z emocji, można działać na kogoś jak czerwona płachta na byka, a ze złości czerwone plamy/płatki/płaty latają bądź tańczą komuś przed oczami. Można zaczerwienić się aż po uszy bądź aż po same cebulki włosów. Ze zdenerwowania, zażenowania, nieśmiałości czy gniewu człowiek może czerwienić się lub być czerwonym jak burak, indyk (indor), piwonia, rak, wiśnia czy pomidor. Czerwień, jak wcześniej zaznaczono, kojarzy się z namiętnością i podnieceniem, co znajduje odzwierciedlenie w zwrocie rozpalić kogoś do czerwoności ( (Komorowska 2010: 180, 202-206)). Te związki frazeologiczne są umotywowane zjawiskami fizjologicznymi – silne stany emocjonalne powodują u człowieka wzrost ciśnienia krwi i tętna co objawia się zaczerwienieniem twarzy, szyi i uszu.

Leksem czerwony związany jest zakazem (czerwone światło w ruchu drogowym), karą lub ostrzeżeniem, np.

(1) Zbyt wielu faulów nie dostrzegł, co doprowadziło do niepotrzebnego zaostrzenia gry. Sięgnął po kartki żółte i czerwone dopiero wówczas, kiedy piłkarz Grębosz użył w stosunku do niego kilka słów mocnych a dosadnych.

(„Sportowiec” 1977, nr 46, Korpus Języka Polskiego PWN)

(2) Kiedy to zobaczyłam, zapaliła mi się czerwona lampka.

(3) Czerwona księga zagrożonych języków.

Ponadto, czerwień łączona jest z socjalizmem i komunizmem w takich związkach frazeologicznych jak np. czerwony sztandar, czerwona burżuazja, człowiek czerwonych przekonań.

(4) Niewyobrażalna jest siła czerwonej propagandy, która – jak się okazuje – zakorzeniona została na stałe w wielu umysłach, uważanych za mniej lub bardziej światłe, nie tylko zresztą na Wschodzie, lecz również na Zachodzie.

(„Życie 1998, nr 19/5, Korpus Języka Polskiego PWN)

Barwa czerwona bywa również kojarzona z innymi negatywnymi lub pozytywnymi zjawiskami, np. zprostytucją: dzielnica czerwonych świateł czy też z zaszczytami: gwiazdy na czerwonym dywanie, rozwinąć przed kimś czerwony dywan.

Należy też tu wymienić nazwy organizacji, nazwy geograficzne i astronomiczne, zawierające leksem czerwony, np. Czerwony Krzyż, Czerwony Półksiężyc, Armia Czerwona, Czerwona Gwardia, Morze Czerwone, Rzeka Czerwona, Czerwona Planeta (Mars), Czerwionka (miasto), Czerwone Wierchy, Czerwona Góra (w Górach Świętokrzyskich).

Klasy przedmiotów i zjawisk opisywane przez przymiotnik czerwony i spokrewnione z nim słowa

Jak już wyżej pokazano, w nazwach leksem czerwony i spokrewnione z nim morfologicznie słowa opisują obiekty naturalne – rośliny i zwierzęta, a także ciało ludzkie. Ponadto, używane są w odniesieniu do koloru słońca, zarówno wschodzącego jak i zachodzącego, np.

(5) Ale Gale zawsze kładł się spać, kiedy tylko zapadał zmrok, i budził się, dopiero rankiem, kiedy słońce, wielkie i czerwone, wschodziło po przeciwnej stronie jeziora.

(„Młody Technik” 1971, nr 3, Korpus Języka Polskiego PWN)

(6) Akurat słońce zachodziło nad morzem, takie wielkie, czerwone i piękne. Maciuś myślał, jak zrobić, żeby wszystkie dzieci w jego kraju mogły patrzeć na słońce, na morze, łódkami jeździć, kąpać się i grzyby zbierać.

(Korczak 1996, Korpus Języka Polskiego PWN)

Z artefaktów opisywanych przez leksem czerwony można wymienić m.in. tekstylia i budynki, np.

(7) Szalenie modne są czarno-białe tweedy. Wzory na czerwonych tłach, np. śliwkowe plus szarość. Różne kraty z zielenią i brązem.

(„Przekrój” 2001, nr 37, Korpus Języka Polskiego PWN)

(8) Rozmowa odbyła się w sierpniu 1993 r. na platformie widokowej Okrąglicy, najwyższym wzniesieniu pienińskich Trzech Koron.
– Tata, a gdzie jest Szczawnica i Krościenko?
– O tam, gdzie ten czerwony dom…
Ten”czerwony dom„to słowacki Czerwony Klasztor.

(„Poznaj Swój Kraj” 1993, nr 10, Korpus Języka Polskiego PWN)

(9) Wrocław – miasto czerwonych, gotyckich wież kościelnych, miasto spalone i odbudowujące się na gruzach – już śpi.

(„Płomyk” 1953, nr 11, Korpus Języka Polskiego PWN)

Niepodstawowe nazwy barwy czerwonej

Barwa czerwona nazywana bywa wieloma nazwami niepodstawowymi. Rozjaśnione odcienie czerwieni nazywają leksemy malinowy, poziomkowy i rumiany (bliski różowemu) ( (Bjelajeva 2005: 127)). Intensywne nasycenie czerwieni widoczne jest w nazwach: karminowy i karmazynowy, a także szkarłatny i purpurowy. Odcienie czerwieni powstałe z wymieszania tej barwy z innymi nazywane są następująco: cynobrowy (czerwień + brąz), ceglasty (czerwień + oranż), buraczkowy (czerwień + fiolet), amarantowy (czerwień + róż + fiolet) ( (Bjelajeva 2005: 127-128)).

Jeden z wymienionych wyżej przymiotników, purpurowy, nazywa odcień czerwieni, uważany za kolor bardzo piękny, wytworny, znamionujący przepych i luksus. Barwnik pozyskiwany z mięczaków specjalnego gatunku (a konkretnie z wydzieliny gruczołu śluzowego ślimaka purpurowca) był niesłychanie trwały i odporny na działanie światła, a jednocześnie niezwykle kosztowny ( (Rzepińska 1983: 77)). Purpura to tradycyjny symbol dostojeństwa i władzy ( (Komorowska 2010: 124)). Kolor amarantowy zaś nawiązuje do tradycyjnego odcienia czerwonego w barwie polskich chorągwi i mundurów od XIX wieku. Władysław Kopaliński w Słowniku mitów i tradycji kultury ( (Kopaliński 2000)) podaje, że amarant na chorągwiach polskich i w barwie mundurów zastąpił w XIX wieku czerwień karmazynową (popularną w Polsce przedrozbiorowej) na skutek wprowadzenia koszenili jako przemysłowego barwnika tkanin oraz wskazuje na popularność barw biało-amarantowych w okresie powstania styczniowego.

Czerwień ma wiele innych określeń: bordo, burgund, koralowy, magenta, makowy, ognisty, rdzawy, rubinowy, rudy, truskawkowy, wiśniowy itd. Warto zwrócić tu uwagę na wielość określeń metonimicznych.

Przytoczmy kilka przykładów użycia niepodstawowych nazw barwy czerwonej:

(10) Był wysoki i szczupły. Miał ciemny zarost na długo nie golonych policzkach i niebieskie oczy. Na kieszeni munduru przypięty Krzyż Walecznych na biało-wiśniowej wstążce.

(Orłoś 1996, Korpus Języka Polskiego PWN)

(11) karafki rubinowego wina
anioły przygotowują letnie miesiące
w swoich przewiewnych pracowniach
na przełęczach gór
biel domków w gęstwinie ciemnej zieleni
ceglastą czerwień dachówek
słodki lazur nieboskłonu i morza

(Lisowski 1997, Korpus Języka Polskiego PWN)

(12) Blade słońce napełniło ten mały sadek słodkim, kolorowym ciepłem, między pniami drzew, z których deszcze zmyły już wapno, bielała ściana starego domu Zoi, niby krwią znaczona rubinowymi liśćmi dzikiego wina.

(Żurakowska 1995, Korpus Języka Polskiego PWN)

(13) Młodzieniec skurczył się i odszedł spiesznie, a jego uszy, czerwone jak rubiny, gorzały w półmroku jeszcze długo.

(Sapkowski 1994, Korpus Języka Polskiego PWN)

Podsumowanie

Czerwień jest barwą ocenianą niejednoznacznie: z jednej strony symbolizuje bogactwo, władzę, zaszczyty i miłość, z drugiej – zakaz, ostrzeżenie i prostytucję. W języku często służy to określenia człowieka ogarniętego silnymi emocjami, przeważnie negatywnymi – złością, wściekłością i wstydem.

Źródła

Opracowania

• Ampel-Rudolf Mirosława; „Kolory. Z badań leksykalnych i semantyczno-składniowych języka polskiego”; Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 1994.
• Bartmiński Jerzy (red.); „Słownik stereotypów i symboli ludowych”; t. 1, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1996.
• Benenowska Iwona; „Wybrane orzeczenia syntetyczne – wykładniki predykatów nabywania koloru czerwonego”; [w:] „Barwa w języku, kulturze i literaturze” I, pod red. Ewy Komorowskiej, Danuty Stanulewicz, Volumina.pl Daniel Krzanowski, Szczecin 2010.
• Berlin Brent, Kay Paul; „Basic Color Terms: Their Universality and Evolution”; University of California Press, Berkeley 1969.
• Białoskórska Mirosława; „Dzieje poetyzmów koral i rubin w języku polskim”; „Poznańskie SpotkaniaJęzykoznawcze” 2001, nr VII.
• Bjelajeva Inna; „Niepodstawowe nazwy barw w języku polskim, czeskim, rosyjskim i ukraińskim”; Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005.
• Bralczyk Jerzy (red.); „Słownik 100 tysięcy potrzebnych słów”; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.
• Dunaj Bogusław (red.); „Nowy słownik języka polskiego”; Martel, Kalisz 2007 [2005].
• Gross Rudolf; „Dlaczego czerwień jest barwą miłości“; przeł. Anna Porębska, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1990.
• Komorowska Ewa; „Barwa w języku polskim i rosyjskim. Rozważania semantyczne”; Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2010. Komorowska Ewa; „Zieleń i czerwień w metaforach polskiego i rosyjskiego języka mówionego”; [в:] „Русское слово в мировой культуре. Санкт-Петербург 30 июня – 5 июля. Русский язык и русская речь сегодня: старое – новое – заимствованное”, Издательство «Политехника», Санкт-Петербург 2003.
• Kopaliński Władysław; „Słownik mitów i tradycji kultury”; [w:] „Wielki multimedialny słownik Władysława Kopalińskiego”, CD-rom, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.
• Kopaliński Władysław; „Słownik symboli”;HPS, Rzeczpospolita, Warszawa 2007.
• Moszyński Kazimierz; „Kultura ludowa Słowian”; Książka i Wiedza, Warszawa 1967.
• Mozolewska Anna; „Colour terms and emotions in English and Polish”; „Beyond Philology” 2010, No 7. Paziak Paweł; „Uwagi o semantyce nazw kolorów – bieli i czerwieni – w Balladynie”; „Poradnik Językowy” 1997, nr 2. Pietrzak-Porwisz Grażyna; „Semantyka czerwieni w języku szwedzkim”; „Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis” 2007, nr 124.
• Rzepińska Maria; „Historia koloru w dziejach malarstwa europejskiego”; Wydawnictwo Literackie, Kraków 1983.
• Stala Ewa; „Pole leksykalne barwy czerwonej w języku hiszpańskim – studium diachroniczne”; [w:] „Barwa w języku, kulturze i literaturze” I, pod red. Ewy Komorowskiej, Danuty Stanulewicz, Volumina.pl Daniel Krzanowski, Szczecin 2010.
• Stanulewicz Danuta; „Colour, Culture and Language: Blue in Polish”; Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2009. Stanulewicz Danuta; „Zróżnicowanie regionalne prototypowych odniesień sześciu podstawowych nazw barw w języku polskim (biały, czarny, czerwony, zielony, żółty, niebieski) – na tle porównawczym wybranych języków słowiańskich i germańskich”; „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego” 2006, nr 62.
• Szymczak Mieczysław (red.); „Słownik języka polskiego”; Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1978.
• Teodorowicz-Hellman Ewa; „Teoria prototypów a nazwy barw w języku polskim i szwedzkim. Obrazy konceptualne nazw barw a ich eksplikacje językowe”; „Polonica” 1998, nr 19.
• Tereś Aleksandra; „The sub-field of the English red and the Polish czerwony (the componential analysis of red and czerwony)”; [in:] „Linguistics Across Culture”, ed. by Olga Molchanova, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2003.
• Tokarski Ryszard; „Semantyka barw we współczesnej polszczyźnie”; wydanie drugie rozszerzone, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2004 [1995].
• Wierzbicka Anna; „Semantyka. Jednostki uniwersalne i elementarne”; przeł. Adam Głaz, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006.
• Zaręba Alfred; „Nazwy barw w dialektach i historii języka polskiego”; Ossolineum, Wrocław 1954.

Źródła

• Korczak Janusz; Król Maciuś Pierwszy” (1923); 1996 (Korpus Języka Polskiego PWN, ). Lisowski Krzysztof; „Przechodzenie przez rzekę” (1997); (Korpus Języka Polskiego PWN, ). Orłoś Kazimierz; „Niebieski szklarz” (1993); 1996 (Korpus Języka Polskiego PWN, ). Sapkowski Andrzej; „Miecz przeznaczenia” (1992); 1994 (Korpus Języka Polskiego PWN, ). Zespół red. a; „Młody Technik”; 1971, nr 3 (Korpus Tekstów PWN, ). Zespół red. b; „Płomyk”; 1953, nr 11 (Korpus Tekstów PWN, ). Zespół red. c; „Poznaj Swój Kraj”; 1993, nr 10 (Korpus Tekstów PWN, ). Zespół red. d; „Przekrój”; 2001, nr 37 (Korpus Tekstów PWN, ). Zespół red. e;„Sportowiec”; 1977, nr 46 (Korpus Tekstów PWN, ). Zespół red. f; „Życie”; 1998, nr 19/5 (Korpus Tekstów PWN, ). Żurakowska Zofia; „Jutro niedziela” (1928); 1995 (Korpus Tekstów PWN, ).

Artykuły powiązane

• Stanulewicz, Danuta – Barwa zielona
• Stanulewicz, Danuta – Barwa pomarańczowa
• Komorowska, Ewa – Barwa szara
• Falkowska, Marta – Problemy z definicjami nazw barw