Dominujący w kulturze wzrokowo-słuchowy odbiór świata w przypadku epoki staropolskiej szczególnie widoczny stał się w wieku XVII. Retoryka, która stanowiła podstawę humanistycznego wykształcenia i umożliwiała czynne uczestniczenie w staropolskiej dyskursywnej formacji umysłowej (Dziechcińska 1987: 69; Salmonowicz 2005: 37-38), doskonale wpisywała się w ten kierunek aktywności nadawczo-odbiorczej. Uważne prześledzenie poszczególnych elementów […]
proza
19 artykułów
Jan Chryzostom Pasek (ok. 1636 – 1701), wywodzący się z drobnej szlachty mazowieckiej żołnierz Stefana Czarnieckiego, u schyłku życia spisał swoje wspomnienia w Pamiętnikach, uznawanych obecnie za najwybitniejsze pod względem walorów literackich osiągnięcie pamiętnikarstwa staropolskiego. Utwór ten można uznać za szczytowy przejaw procesu rozwojowego tej odmiany piśmiennictwa, który trwał w […]
Jakub Sobieski (1591-1646), kasztelan krakowski oraz wojewoda bełski i ruski, ojciec późniejszego króla Jana III, należał do najpłodniejszych polskich pamiętnikarzy XVII stulecia. W formie diariuszy i pamiętników udokumentował wiele wydarzeń ważnych zarówno dla własnej biografii, jak i dla Rzeczypospolitej pod panowaniem dwóch pierwszych Wazów. Najbardziej rozwinięte pod względem narracyjnym, a […]
Świętość – jako kategoria antropologiczna – otrzymała trwałą literacką wizualizację w starochrześcijańskim piśmiennictwie hagiograficznym, przede wszystkim w żywotach pustelników. Trzeba jednak pamiętać, że wzór osobowy pustelnika-ascety miał wyraźne inspiracje biblijne – także w zakresie jego zewnętrznych atrybutów; inspiracją były tu postaci proroka Eliasza (2 Krl 1, 8) oraz św. Jana […]
Dzięki obrazowym przedstawieniom słownym czytanie dzieła „O początkach, wywodach, dzielnościach, sprawach rycerskich i domowych sławnego narodu litewskiego, żemojdzkiego i ruskiego” pozwala oczami wyobraźni zobaczyć to, o czym pisał Stryjkowski: dziejopis i (!) poeta w jednym autorskim podmiocie. Nie tyle sama wiedza o przeszłości, ile wyobrażanie sobie opisywanych wydarzeń wywołuje emocje […]
Podróżopisarstwo to dział piśmiennictwa, obejmujący bardzo różne gatunki, zarówno stricte beletrystyczne (np. hodoeporikon, cykle sonetów), jak i należące do literatury faktu (np. pamiętnik podróżniczy, listy z podróży, reportaż z podróży) czy również do tzw. literatury użytkowej ( periegeza, sprawozdanie, diariusz). Gatunki te różni od fikcji podróżopisarskich (pikareska, romans przygodowy, powieść […]
Wzrok (obok słuchu) jest dla dziejopisa podstawowym narzędziem poznania rzeczywistości przede wszystkim obecnej, ale również i przeszłej. W pierwszym rzędzie podmiotem poznającym jest on sam, kiedy poprzez bezpośredni ogląd zdarzeń, słuchanie o nich od naocznych świadków oraz lekturę takich relacji pochodzących od innych osób nabywa wiedzę o faktach, którym poświęca […]
Samuel Maskiewicz (ok. 1580 – ok. 1640), pułkownik husarski i podwojewodzi nowogródzki, był autorem obszernego pamiętnika obejmującego lata 1594-1621, który jest uznawany za jeden z najwybitniejszych pod względem literackim zabytków tego rodzaju piśmiennictwa z pierwszej połowy XVII wieku. Dla Maskiewicza-narratora wzrok stanowi główny zmysł uczestniczący w percepcji rzeczywistości. Taka rola […]
Barokowy romans miłosno-przygodowy potwierdza panowanie „wzrokocentryzmu” w kulturze europejskiej. Powiela bowiem podzielane przez starożytnych myślicieli (w tym Arystotelesa, Platona, Plutarcha, Lukrecjusza) a za nimi wielkich medyków (Galena, Hipokratesa i jego uczniów) przekonanie, że miłość to choroba somatyczna, której „początkiem jest przyjemność zrodzona z widzenia pięknej formy znajdującej się poza kontemplującym […]