Zgodnie z tendencją XX-wiecznej prozy pierwszoosobowej do rekonstruowania prawidłowości funkcjonowania ludzkiej psychiki wzrok jest w tej odmianie opowiadania zmysłem statystycznie dominującym. Istnieją jednak utwory, w których przewagę zdobywają reprezentacje innych zmysłów, jak i takie, w których pojawiają się ujęcia kontrastowe (wzrok – inny zmysł / inne zmysły), a wreszcie takie, […]
XX wiek
246 wpisów
W literaturze polskiej motyw „żywego trupa” ma długą i szacowną tradycję, sięgającą jeszcze czasów romantyzmu. „Żywy trup – ktoś, kto jeszcze nie umarł, ale już nie żyje, albo ktoś, kto choć jeszcze żyje, to już umarł – pojawia się w wierszu Adama Mickiewicza Gdy tu mój trup (powst. 1838-1839), w […]
Starość jest pojęciem „mało precyzyjnym […], którego znaczenie pozostaje niejasne” (Minois 1995: 11), nie sposób bowiem rozstrzygnąć, kiedy się zaczyna ani jakie czynniki – fizjologiczne, psychologiczne czy społeczne – rozstrzygają o jej początku. W powszechnym odczuciu jednak „starości doświadczamy przede wszystkim za pośrednictwem ciała” (de Beauvoir 2011: 339). Wiąże się […]
W swojej Summa technologiae (1964) Stanisław Lem, mając doskonałe rozeznanie w zakresie dokonań dwudziestowiecznej nauki oraz (czego nie każdy jest świadom) wykazując się gruntowną znajomością natury ludzkiej, postawił ważne hipotezy dotyczące perspektyw Zachodu jako cywilizacji naukowo-technicznej. Najważniejsza jest przepowiednia eksplozji biotechnologii, z forpocztą inżynierii genowej; najpopularniejsza – prognoza obrócenia się […]
Według Stanisława Lema, „świat dopuszcza dwa typy Rozumu” (Lem 2009: 238): pierwszej i następnych generacji albo, inaczej je nazywając, naturalne i technologicznie samopotęgujące się. Ponadto może zawierać byty quasi-rozumne: choćby biomorfy (sztuczne instynkty – jak chmura z Niezwyciężonego) oraz technobionty (jak gdyby żywe tylko inteligentne maszyny). Ogromna część refleksji tego […]
Trzy tytułowe zagadnienia splatają się w prozie Stanisława Lemaw skomplikowaną i tajemniczą erotykę. Pierwszym, niejako sztandarowym, sposobem patrzenia tego pisarza na ludzki erotyzm jest groteska i elefantiaza – obie gatunkowo-fizjologiczne. Jest to metoda pisarska absolutnie dominująca u niego w tej dziedzinie. To dzięki niej – a w opozycji do moralistycznej […]
Słowo „zapach” w języku polskim kojarzone jest przede wszystkim z wonią przyjemną, mimo że zakres semantyczny tego pojęcia obejmuje całą gamę wrażeń węchowych, jakie człowiek jest w stanie odebrać. Mówiąc o zapachu wsi w nurcie dwudziestowiecznej prozy chłopskiej, należy mieć na uwadze ten szerszy zakres znaczeniowy przywołanego pojęcia, bowiem pisarze […]
Wzrok, słuch czy węch pozwalają zidentyfikować dany element otaczającej rzeczywistości (lub przynajmniej ustalić poszczególne jego właściwości) bez konieczności zmniejszania dystansu między podmiotem a przedmiotem poznania. Dotyk tymczasem wymaga od poznającego bezpośredniego kontaktu z nieznanym, każe zbliżyć się do niego na niebezpieczną odległość, a tym samym narazić się na konsekwencje takiego […]
Percepcja świata w tomie Obmapywanie Europy, w którym Miron Białoszewski opisał swój rejs „Stefanem Batorym” wzdłuż wybrzeży Europy odbyty w marcu 1981, angażuje wszystkie zmysły. Interesująca jest zwłaszcza rola zmysłu wzroku w oswajaniu statku, podpatrywaniu zachowań pasażerów, tworzeniu przetransponowanej w materię języka mapy Europy. Bohater nie poprzestaje na byciu obserwatorem; […]
W hierarchii zmysłów obecnych w twórczości prozatorskiej Mirona Białoszewskiego, węchowi przypada miejsce pośrednie. Jest znacznie mniej istotny niż słuch czy wzrok, które odgrywają główną rolę w doświadczaniu świata przez autora Pamiętnika z powstania warszawskiego. Nie mniej okazuje się znaczący, zwłaszcza we współtworzeniu atmosfery opisywanych w prozie wnętrz mieszkalnych, miejskich ulic, […]